जीवनको सार आत्मिक शान्ति

भुवन पोख्रेल

जीवनरुपी नदीमा आरोह अवरोह पार गर्दै मानिस किनारामा पछारिन्छ । सुख र दुःख जीवनका भोगाई हुन् तसर्थ सुखको मात्र चाहना राख्नुको सट्टा दुःखसँग पनि जुध्ने सामथ्र्य जुटाउनु पर्दछ । मानिस वास्तवमा सुखी हुने वा दुखी हुने आफ्नै कारणले हो । आफूलाई चिन्न सक्नुपर्दछ र आफू मै रमाउन सक्नुपर्दछ । स–साना पलहरुमा पनि खुसी खोज्नुपर्दछ । वास्तवमा जीवनमा केही उपलब्धी प्राप्त गर्नुमा मात्र हामी गर्वको महसुस गर्दछौ ।

वास्तवमा पाउनु मात्र जीवनको सार होइन कहिले काही केही गुमाउनु पर्दा पनि जीवनको अर्थ बुझ्ने शक्ति प्राप्त हुन्छ । हामी अनायास महत्वाकांक्षी भइदिन्छौ र गगन चुम्बी सपना देख्छौ ती सपना पूरा नहुँदा पनि हामी दुखी भइदिन्छौ । सबै सपना विपना भइदिने भए जीवन त सरल रेखामै अगाडि बढ्दथ्यो होला । जीवनको लक्ष्य वा गन्तव्य पनि केही छैन केवल सुखी भएर बाच्नु नै जीवनको सार रहेछ । हामी आफ्नो सुन्दर जीवनलाई अरुसँग तुलना गरेर दुखी हुन्छौ । अनावश्यक प्रतिस्पर्धा गरेर आफू पछि परेको महसुस गर्दछौ । जीवनको पाटाहरु धेरै छन् । कुनै पक्षमा कोही अपूर्ण हुनसक्छ । पूर्णताको कुनै सीमा छैन त्यसर्थ जीवनरुपी खेलका हामी खेलाडी हो । यसमा जितहार, अगाडि पछाडि, सफलता असफलताको सामना गर्नु नियति नै हो ।

जीवन एउटा रंगमञ्च नै रहेछ यहाँ पर्दा कतिबेला खस्छ अत्तोपत्तो नहुने रहेछ । रंगमञ्च चल्दासम्म आ–आफ्नो भूमिकामा पात्रहरुले अभिनय गर्नु पर्दो रहेछ । नाटक सुखान्त वा संयोगान्त मात्र नभई वियोगान्त पनि हुन्छन् । आफूलाई जुन रोल भागममा पर्दछ त्यो रोल निर्वाह गर्नु पर्दो रहेछ । बुद्ध दर्शन अनुसार जीवनलाई अगाडि बढाउन र जीवन बदल्न सक्यौ भने मात्र हामीलाई वास्तविक खुसी प्राप्त हुन्छ । हामी मानव प्रणाली खुसी हुनका लागि शरीरमा लगाएका कपडा फेर्छौ, स्थान फेर्छौ, साथी फेर्छौ, घर फेर्छौ, जीवनसाथी फेर्छौ तर पनि हामी खुसी हुन सक्दैनौ । हामीले अरु सबैथोक बदल्यौ तर आफूले आफैलाई बदल्न सकेनौ, आफ्नो सोच बदल्नु सकेनौ । सकारात्मक सोच राख्नु होस् त अरु सबै खालका चिन, सम्बन्धहरु र जीवन कति सुन्दर छ ।

भौतिकवादी सोचले मान्छेमा आत्मसन्तुष्टि कहिल्यै प्राप्त हुँदैन । मान्छेका आवश्यकता असीमित हुन्छन् । शारीरिक आवश्यकताहरु अकाट्य हुन्छन् । नाना, छाना र खाना प्राप्तिका लागि मानिसले दिनरात संघर्ष गर्दछ । ती आवश्यकता पूरा भएर मात्र मान्छे सन्तुष्टि कहिल्यै हुँदैन, उसका आवश्यकता र चाहना पनि बढ्दै जान्छन् । मान्छे सुरक्षित हुनका लागि बलियो घर, स्थायी जागिरको खोजी गर्दछ । आफूसँग सबै भएर पनि केही अभावको महसुस गर्दछ जब उसलाई माया गर्ने अपनत्व प्रकट गर्ने कोही छैन भने । मान्छेलाई सबै भएर पनि आत्मसम्मानमा चोट पुग्यो भने उ दुखी हुन्छ । जीवनमा मान्छेका सबै आवश्यकता र चाहना पूरा हुँदा पनि उ दुखी हुन्छ किनभने उ भित्र थुप्रै असन्तुष्टिले तनाव पैदा गरिदिन्छन् ।

मान्छेले आफूलाई चिन्नु पर्ने हो तर उ अनायास आफ्नो वरपरको वातावरणले प्रभावित भई असन्तुष्ट भइदिन्छ । आफू मै रमाउने, आफूभित्रै खुसी खोज्ने, मान्छे वास्तवमा सुखी भइदिन्छ । मान्छे जब आफ्नो भित्री इच्छा चाहना, रहरलाई कुल्चेर बाध्यताको जीन्दगी अरुले के भन्लान् भन्नेतर्फ ध्यान दिन्छ उ आफ्ना लागि होइन अरुहरुका लागि बाचिरहेको हुन्छ । आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा उ स्वतन्त्र ढंगले बाच्न सिक्नुपर्दछ । के खाने, के लगाउने, कहाँ जाने, कसरी हिड्ने, कसरी बोल्ने प्रत्येक पाइलामा उ स्वतन्त्र छ । आफूले गरेको गल्ती आफै महसुस गर्ने, आफ्नो गल्ती अर्काको टाउको माथि चुपारेर आफू पानी माथिको ओभानो बन्ने प्रवृति हटाएर आत्म आलोचना र आत्म मूल्याङ्कन गर्ने बानी बस्यो भने मान्छे अन्धो हुनबाट बच्छ र दिव्यदृष्टि पप्त हुन्छ ।

आफूभित्रका कमी कमजोरीलाई ढाकछोप गरेर अरुहरुको मात्र गल्ती कोट्याएर मान्छे सफल बन्दैन । बरु आफूलाई आलोचना र प्रश्नहरुको माझमा उभ्याएर खारिने हो भने मान्छेको सोच बदलिन्छ । खाली आत्म प्रशंसाले मानिस बाहिर बलियो बन्ला तर भित्री मनबाट उ अति कमजोर भइसकेको हुन्छ । भौतिक जगतको सन्तुष्ट क्षणिक हुन्छ, नासवान हुन्छ । हाम्रा घर, जग्गा, गाडी, बुबाआमा, बसै हामी साथमा राखि राख्न सक्दैनौ । अरु त के कुरा यो हाम्रो यौवन, सुन्दरता सबै समयको प्रहारबाट बच्न सक्दैनन् । समयको कोर्राले एक–एक चिजलाई हिर्काएर कुरुप तुल्याउँछ । यो सुन्दर कपाल सेताम्मे हुन्छ । मिलेका दाँतका पंगति कमजोर भएर भुत्किन्छन्, अनुहारको छाला चाउरिन्छ, शरीर कुप्रो हुन्छ ।

मेरो भनेर हामी अहंम पालेर राखेका आफ्नै चिजले एक–एक गरेर क्रमशः हामीलाई लात हान्दछन् भने जीवनमा के का लागि हामी घमण्ड गर्दछौ । के का लागि इगो पालेर बसेका छौ त । अध्यात्मिक खुसी दिगो हुन्छ । आफूभित्रको म लाई बुझ्ने । आफूले प्राप्त गरेको शिक्षा, ज्ञान, क्षमता, योग्यताले हामीलाई व्यक्तिगत रुपमा मात्र नभई समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा चिनाउँछ । त्यसर्थ हामीले व्यक्तिगत स्वार्थलाई त्यागेर सामूहिक स्वार्थमा रमाउने सकारात्मक प्रवृतिले हाम्रो व्यक्तित्वमा निखार आउँछ ।

पृथ्वी सबैको साझा घर हो । हामी मानव जाति सबैभन्दा चेतनशील प्राणी भएकाले पृथ्वीमा रहेका सबै जैविक तथा अजैविक तत्वको अस्तित्व रक्षा गर्नु हाम्रो दायित्व हो । मै खाउ, मै लाउ, सुख सयल वा मोज म गरु भन्ने सकीर्ण सोचले मान्छेलाई मानवताभन्दा टाढा लैजान्छ । यसले आत्मिक शान्ति प्राप्त हुँदैन । अध्यात्मिक जगतमा रमाउन सक्ने हो भने मान्छेले परम आनन्द र परमसन्तुष्टि प्राप्त गर्दछ । आध्यात्मिकता भनेको कुनै विशेष अभ्यास होइन । यो एक प्रकारले हुने तरिका हो । हामी आफ्नो शरीर, मन, भावनाहरु तथा उर्जाको प्रयोग गरी निश्चित स्तरसम्म विकसित गर्दै लग्यो भने हामी भित्र अध्यात्मिकता स्फूरित हुन्छ ।

मानवमा भएको इमान्दारिता, प्रेम, दया, सदुभाव, विश्वास, सुन्दरता, निष्पक्षता, बौद्धिकता, सहयोगीपन जस्ता कुराहरु मानवीय मूल्य हो । वर्तमान समयमा मानव मूल्य स्खलित हुँदै गइरहेको छ । यस बारेमा विश्वका अधिकांश देशरुले चिन्ताको रुप लिइरहेका छन् । मानव भर जन्मिएरपछि मानवता प्रदर्शन गर्नु सबैको दायित्व हो तर यो कुरालाई नबुझिदिँदा मानव मूल्य हस भइरहेको छ । धेरै मानिसहरु अध्यात्मलाई धर्मसँग मात्रै जोड्ने गर्दछन् र यो वृद्धवृद्धाको सरोकारको कुरा हो भनेर मात्र बुझ्दछन् । तर अध्यात्म भनेको मानव स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिने विषय हो, जुन हरेक उमेरका व्यक्तिका लागि उत्तिकै आवश्यक छ । अध्यात्मले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य र शारीरिक स्वास्थ्य दुवैलाई राम्रो राख्दछ । मन र आत्मा दुवै एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन्छन् ।

यदि हामीले अध्यात्मको साहार लियौँ भने हाम्रो स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्छ । अध्यात्म एक बाटो हो जसमार्फत् तपाई आशा, विश्वास र आत्मिक शान्ति पाउन सक्नुहुन्छ । हाम्रो शरीर, दिमाग र आत्मा एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन् । यसैले एउटा सही नभएमा त्यसको असर बाँकी पनि पर्छ । अध्यात्मले मानिसलाई एकाग्र र शान्ति बनाउँछ । ध्यान र योग गर्ने बानीले मानिसलाई स्वस्थ र निरोगी बनाउँछ । हामीले मानसिक रुपले आफैलाई स्वस्थ मान्न सकेमा कुनै रोग लागिहाल्यो भने पनि त्यसलाई आफैले जित्न सक्छौ । यसैले अध्यात्म शरीरलाई स्वस्थ राख्न धेरै उपयोगी हुन्छ । आयु बढाउँछ, परिस्थितिसँग लड्ने शक्ति प्राप्त हुन्छ, मानसिक शान्ति प्रदान गर्दछ । जो मानिस, अध्यात्मिक हुन्छन् उनीहरु हरेक समय कुनै शक्तिले समस्याहरु र रोगहरुबाट बच्न मद्दत गर्ने विश्वास गर्दछन् ।

उनीहरुको यो विश्वासले रोगबाट पैदा भएको तनाव, डिप्रेशन कम गर्दछ । जसका कारण उहीहरु चाडै निको हुन्छनर र अन्य बिरामीको तुलनामा स्वस्थ हुन्छन् । शान्तिबिना सुख सम्भव छैन यो शास्वत सत्य हो । सुखलाई शान्ति अनिवार्य सर्त हो । संसारमा प्रत्येक चिज सुखको खोजीमा छन् । आवको मानव सुख प्राप्तिको लागि नेक चेष्टा गर्दैछ । तर परिणाममा दुःखको दास बन्न बाध्य र विवश भइरहेको छ र बिनासतर्फ उन्मुख बन्दै गइरहेको छ । तापनि मानिस शान्ति प्राप्त गर्ने मार्गलाई बुझ्न र अपनाउन चाहँदैन यो एउटा सोजनीय, संवेदशील र चिन्ताजनक विषय हो । प्राचिन समयमा हाम्रा पुर्खाहरु जीवन आजको जस्तो भौतिक रुपले सम्पन्न र सुविधायुक्त थिएन, तापनि हाम्रा पूर्वज पूर्खाहरुको जीवन सुखदायी र शान्तिपूर्ण नै थियो । आजको विज्ञान र प्रविधिले सम्पन्न र विकसित युगमा पनि मान्छे अशान्त र दुःखदायी पूर्ण जीवन बाँचिरहेको छ । यसको मूल रहस्य हो आध्यात्मिक सोचको कमी हो । जबसम्म मानिसले अध्यात्मक सोचलाई अपनाउँदैन उ भौतिक रुपले जतिसुकै सम्पन्न भए पनि उसले मानसिक शान्ति प्राप्त गर्न सक्दैन ।

त्यसर्थ मनलाई अशान्त र दुःखी हुनबाट बचाउने मनलाई अध्ययन र ज्ञानमा लगाऔँ । अध्ययन ज्ञान र शिक्षाको स्रोत मात्र नभई मानसिक शान्ति प्राप्त गर्ने सशक्त माध्यम पनि हो । कुनै पनि विषयबस्तुको अध्ययनबाट हाम्रो मन एकाग्रह भई त्यसको ज्ञान र सत्य बोध हुन्छ । अध्यात्मिक विषयको अध्ययनले त झन प्राप्त हुन्छ । जीवन जिउन, जीवन बदल्न र सत्मार्गलाई पछ्याउन पनि आत्मिक शान्ति चाहिन्छ । जीवन संघर्षको मैदान हो, हामी दौडमा उत्रेका प्रतिस्पर्धी हो । यो दौडमा कोही अघि, कोही पछि हुन्छौ तर जीवन जिउने अन्तिम गन्तव्यमा कोही पनि अघि वा पछि परेको हुँदैन । वास्तवमा दौडमा पछि परिन्छ कि, कसैले जित्न कि वा आफै पछारिन्छ कि भन्ने सर्कीण सोच राख्यौ भने हामी पाइला अगाडि बढाउन नै नसकि विचलित भइदिन्छौ । वास्तवमै जीवन जिउने हामी सुखी र आनन्दित मनले यहाँ कसैले कसैसँग तुलना गरेर होइन रमाएर जीवन बिताउने हो आफ्नै पाराले । कसैले पनि केही बाजी मारेको हुँदैन अन्तिम गन्तव्य सबैको मृत्यु हो यो शाश्वत सत्य हो ।

उमेरसँग मानिस परिपक्क हुँदै जान्छ र जीवनका यी रंगहरुलाई निहालेर रमाउन थाल्छ । जीवनमा रंगहरु मर्दै जाने हो । कर्मले जीवनलाई सिंगार्दै जाने हो, आफै जीवन सुन्दर बन्छ । एउटा कालीगढले कोरेको चित्र वा खोपेको मुर्ति जस्तै सुन्दर जीवनको कल्पना गर्दै जीवन बिताउँदै जाने हो । वास्तवमै जीवनरुपी रथ अगाडि बढाउनु नै जीवनको अमूल्य लक्ष्य हो । जीवनमा यो भएन, उ भएन, यो पुगेन भन्ने अपूर्णताबाट जीवन सुरु हुन्छ, पूर्णतामा पुग्न लाग्दा जीवनचक्र समाप्त हुन्छ ।

तसर्थ वर्तमानमा जे छ, त्यसमा रमाउनु र सन्तुष्टि लिनु नै जीवनको सार हो । अनिश्चित भविष्यको चिन्ताले वर्तमानको सुखलाई खोस्नु हुँदैन । आफूसँग जे छ त्यसमा परमआनन्दको महसुस गर्नुहोस्, आफूले प्राप्त गर्न नसक्ने काल्पनिक सुखको पछि दौडेर जीवनको आनन्द लिनबाट बञ्चित नहुनुहोस् । जीवन सर्तमार्गमा लगाऔँ सुख र खुसीले हामीलाई पछ्याउँदै आउँछन् । सुख र दुःख जीवनका पाटा हुन् । सुख कहिले काही आउने पाहुना हुन दुःख त जीवनको भोगाई वा नियति नै हो त्यसर्थ दुःखमा विचलित नहुने र दुःखमा पनि जीवनको सार खोज्नु होस् किनभने संसारमा दुःख छ भन्ने बुद्ध दर्शनलाई नबिर्सिनु होला । यो संसार भवचक्र हो भने दुःखको जालोलाई एक–एक गरी काट्दै अघि बढ्नु हाम्रो नियति हो । सुख र दुःख भन्ने सोचको मात्र कुरा हो । यसलाई कसरी सामना गर्ने भन्ने हाम्रो जीवन जिउने कलामा भर पर्दछ । जीवन सुन्दर छ यसको सार अझ छन् गहिरो छ यसलाई बुझ्दै गयो भने परम आनन्द र परम शान्ति आफैभित्र छ यत्रतत्र भौतारिएर शान्ति प्राप्ति गर्न सकिँदैन ।