Goraksha

National Daily

बर्खा ओ थारूनक संस्कृति

शालिकराम चौधरी

खासकैक बद्रिमसे झरझर पानी पर्ना बद्री घुरघुर, थुर–थुर कर्ना बद्री चम्याक–चुमुक कर्ना झिलिक–मिलिक कर्ना खेत्वाम गो–गाँ मघर ब्याङ बस्ना । असार व साउनक महिनम हिलाकिचा रलक दिनह बर्खा कजिठा । बर्खाम धेरसे धेर काम रठा । लड्याम खोल्वाम बाहार भन्कल रठा । दिह्वम कोक्निक धानी म्वाछ आइल रठिस । उह समय उह दिनहन बर्खा कजिठा ।

हमार थारु जातिम बर्खासे आघ बैशाख जेठ महिनम बन्वामसे फहरी, हर, जुवा, लठ्ठी, काट्क हरजुवा बैना, लोहार लानक हँसिया, फरुवा, बस्ला, मुदार, छुर्या, खुर्पा, फलाम पितैना कर्ठ । काठी, पत्या, कुटिना, पिसैना, पेरैना काम बर्खाके आघ कररक्ठ । जब असार लग्ठा तब असारक महिनम दान–दान पानी पर्ना सुरु कर्ठा त गाउँक मटावा, गाउँक गरधुरियन बलाक सल्लाह लेक कुल्वा लग्ना, मुरा बहन्ना काम कर्ठ ।

खोल्वा, लड्या, सोत्वाम मुरा बहन्ना काम कर्ठ । बर्खा लग्नासे आघ बर्खाके घरक रुपम स्याँगो बिन्ना, विस्तुर छत्री बिन्ना कर्ठ । स्यागो छत्री बिन्ना कैक बन्वाम बाँस काट जैठ उह बाँस लान्क चिरके छत्री, स्याँगो, पिस्तुर बिन्ना कर्ठ कलसे छत्री, पिस्तुरह बाँसक पत्याले उइरना कर्ठ । यी फे बन्वामसे लन्ठ ।

बर्खाभरिक घर कलक स्याँगो ओ छत्री–पिस्तुर हो । जब बर्खा पर्ठा तब गाउँक मटावाँ हरोट लेक गाउँक मनैन हरजोत्ना खुलादेठ । हरजोत्ना खुलठन त धानक बिया धर्ना कैक जोत्ठ । पहिल ओफाड मर्ठ, दोस्रा गेजर्ठ, तेसर क्यारम लुरीना, ख्वाक लगिना, ह्याँगा लगिना, कौनो मनै छापा दारक छापा कुहाक लुर फिन्ना धानक बिया धर्ना चलन रठा । धानक बियाँ धर्नास् आघम जिउगर–जिउगर धान कौनो भाँराम जस्तके भज्नी, डेक्ची, माटिक सँथ्रा म दुई दिनसम भिजैठ, भिजाक सेक्क दुई दिननिक पाछ भाँरामसे नितार्क कोन्टिम पसरठ, पसारक उप्परसे धुरसौलिक, असुरक छापा काट्क दबैठ ।

दबिलक दुई–तीन दिन पाछ अँख्वा अइठा उह अँख्वा अइलक बियाह खेत्वा जोत्क ठिक्क पारक उप्रउप्र बुइठ । बोक सेक्क दुई दिनसम्म पानी दरठ कलसे दुई दिनिक पाछ तीन दिनसम्म जरै सुखिना करजिठा । बिया दानदान काइल–काइल हुइलसे फे पानी दारजिठा । पानी दारकन दिनप्रतिदिन धानक बिया बहरती जैठा । १५/२० दिनम बिया तयार हुइठा । खेत्वा जोत्क ठिक्क पारक बिया उँखारक अउर ठाउँम लगैना करजाइत जब बर्खा लस्कैठा तब खैना फे फुर्सद नैहुइत ।

हमार थारु जातिम जब खेत्वाम धान लगिना मचामच हुइठा तबसे खेत्वाम काम कर्ना मनै बिहान्नी उठ्क खेत्वा जइना कर्ठ । घाँस कट्ना, गोरुन पल्ना मनै गोरुन पल्ठ, बरधन घाँस कात्क दरना कर्ठ । भन्सरीन भिन्सर्या से रिझैना कामम भुलल रठ । लर्का मनै हेर्ना मनै लर्का हेर्ठ । भन्सरीन जब मुर्घी बस्ठन त बासी रिझैठ । भुजा, रोटी, जाँर, तिना तरकारी रिझाक खेत्वाम बिहन्नी बासी दिह जैठ । बिहान्नी बासी देक आक कलुवा रिझैठ फे खेत्वाम जो कल्वा दिह जैठ । ओस्तक मिनी जुन हुइठन त मिनी रिझाक दिह जैठ । हमार थारु जातिम मिल्क खेती कर्ना करजिठा । पालिकपाला कबु एकठो घर, कबु आपन घर काम कर्ना रहत करजिठा ।

स्याँगो छत्री/पिस्तुर ओहर–ओहर बर्खाम काम करजिठा । खेती कलक १/२ दिनम ओरिना काम नै हो । असारक महिनामसे करलग्लसे साउनक १५/२० सम्म एक महिनासे धेर लग्ना फे करठा । जब खेत्वा सेक्ना–सेक्ना ब्याला हुइठ तब झन कर्रा कर्ना करजिठा । हमार देश नेपाल कृषि प्रधान देश हो, उहमारसे खेती कर्ना मनै धेर रठ, बैस्के खइना मनै कम रठ ।

एक महिनासम्म खेती कर्क एक वर्षसम्म खाइ पुगी त होगिल कना थारुनके मान्यता रहल बाट । नेपालम खेती करबेर आधुनिक लौव–लौव तरीकाले कर्ना प्रबृत्ति आम नै हो । असिक एक महिनासम्म हिलाम डुब्लक डुब्ल कैक खेती सेक्जिठा । खेती ओरिना ब्यालम एक्ठो उइराकेल रहल रठा त उह उइरम हरधाह्वा लोत्ना भकारी बहन्ना कर्ठ । बर्धन फे हरधाह्वा लोटादेठ । मनैन फे रंग करकरके हरधाह्वा लोटैना चलन रठा । भकारी बाँधबेर एकठो उइराम छिटीछिटी सातठो पाँचठो मुठ्या पारक उह मुठ्याह माझम उपरसे छातक चुतुकिन अजम्बरीक फूला दारके ठगैना करजिठ असिक खेती ओरिठा ।

जब खेती ओरिठा त हात, ग्वारा हिलाले सरल रठा सुखल सुखल लुगा लगैना लहिना, हात ग्वारह २/४ दिन आराम कर देजिठा । कौनो मनैनक निओराइल रलसे सघाए जाक सेकैना चलन फे रहल बा ।

जब खेती सेक्ठ त गाउँक गरधुरियन मटावक घरम जुत्क सल्लाह लिह जैठ । काकर जइठ कलसे खेती सेक्ली आब कैह्या हरधाह्वा खइबी कइक मटावा यी दिनमन काठी, पत्या, तुर जाउ, यी दिनमन जाँर, मत के सामा करो कैक मटावा जो टोक्देठा । मटावा टोकल दिनसम्म सक्कु सामा जुटिठ । मटावा जुन दिन बर्का सुरा मरबी कठ उह दिनमन बर्का सुरा मरठ । चेलीबेटिन हरधाह्वा खाए बलाजिठा । आपन दुल्ख करलक दुःख उह ब्यालम खुसियाली मनाक हरधाह्वा मनाजिठा ।

घर ओराई (घर उइँ¥या)
घर उइँ¥या बैशाखक महिनम फुर्सदक दिनम खाजिठा । घर उइँ¥या कलक का हो कलसे सक्कु गाउँक मनै पालिकपाला सक्कुजनक घर उजारक लौव लौव खरले उहिरके घर सफा सुग्घरसे निप्क खइना एकठो पर्व मानजिठा । घर ्उइरबेर का–का गतिविधि कर्ठा त थारु जातिम कनाबारे बुझबेर– सबसे पहिलत माघ–फागुनम खरकट्टी या त बन्वामसे खर काट्क लन्ठ ।

बन्वामसे वन्कस काट्क लन्ठा, बन्कसिक डौरी बट्ठ उह डौरीले घर उइरठा । घर उजारबेर टोरण डौरी चहठन, ऊ डौरी फे बेट्ठा । बाँसक पस्थी रठिन छानी उजारबेर खर निक्रठन त ऊ खरहन टोरण डौरीले बाहानके तर फँक्ठ । बाँसक सुइला÷कोरै हइ पर्ठा सक्कु गाउँक गरधुरियन पालिकपाला घर उहिरक सेक्ठ त गरधुरिया या त जन्नी मनै जुन पुरान डहेरी फाक्क लौव डहेरी बैसिना चलन फे बा एक महिना आघ जो डेहरी पाररक्ठ उह लौव डेहरी बैसिठ ।

धौरा माटीले निम्क लौव अज्रार घर बनैठ उह क्रमम फे लौव चुल्हा फे बैसिठ । चुल्हा फे आघ जो पार रठ । सक्कु गाउँभरिक मनैनक घर उइरक सेक्क घर निप्क सेक्क मटावक घर सल्लाह लिह जैठ । गाउँक गरधुरियन सल्लाह लिह अइठ त मटावा यी दिन, यी बारम घर उइँ¥या खइना हो कलसे केल सामा जुटिठ । जाँर, मत, काठी, पत्या कर्ठ । आ–आपन चेलीबेटिन बलिठ, इष्टमित्रन बलिठ असिक घर ओराइ (घर उइँ¥या) खैइठ । यी बैशाखक महिनम जैह्या फे खैठ । खुसियालीके उपलक्ष्यम घर उइराइ खैठ ।

थारु महिलनके पुर्खाक पहिरन
थारु महिलनके पुर्खाम लगैलक गरगहना धेर से धेर लोप हो स्याकल बा । आघक महिलन आ–आपन भेषभूषाम सजाक नेङ्ल तर आज ऊ गहना, ऊ लगाम हेरा फे गैल, बुराहिल मनिन सेन खोज अनुसन्धान करबेर केल भेट्जिठा । आघक पुर्खा जन्नी मनैनक गरगहना पहिरनके फोटो सहितके नाउँ यिह मेरके बा ।

क¥या चोल्या, थेथ्वाक गोन्या, क¥या पेटी, लिलाहार स्वानक टिक्ली, नाकम स्वानक नथ्या, कानम झिलमिलिया तर्ना, लुर्की घ्याचम कुकुमन्का ठोस्या, सुत्या, माला, चरन्नीक माला, अठन्नीक माला, धोंग्री, गटैया गु¥या, मुंगा, टोट्लग्गी गु¥या, हरद्यार, लाल गु¥या, कपारिक भु लाम लाल झेबन्ना, लाल दिवन । हाँथक गाँठक उप्पर तँ¥या, हाँथम लाखक चु¥या, बाला, हाँथक अंग्रीम पैसाके मुन्द्री, ग्वारम चुरुवा, पैरी, कल्ली, पाइजब ग्वारक अंग्रीम भिक्षा रठा । यिह मेरके पहिरन रहत ।