अनिता अधिकारी
भर्खरै नेपाली कांग्रेसको १५ औ महाधिबेशन सम्पन्न भएको छ । यो महाधिबेशनबाट सो पार्टीको केन्द्रीय समितिमा महिलाहरुको पनि उपस्थिति बढ्यो । मुख्य पद मानिने महामन्त्रीमा समेत यसपटक महिलाको उपस्थिति देखिएको छ । उपसभापतिदेखि सदस्यसम्म महिलाहरुले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न पाउने भएका छन् । यद्देपि कोटाका रुपमा निर्धारण गरिएका पदहरुमा मात्र उनिहरुको पहुँच सहज रुपमा पुगेको तथ्यलाई भने भुल्न सकिदैन ।
एउटा महिलालाई राजनीतिमा टिक्नका लागि कत्तिको सकस हुन्छ भन्ने कुराको एउटा उदाहरणीय घटनाका रुपमा ‘खगेन्द्र सुनार अडियो काण्ड’ले पनि देखाइदिएको छ । आफूलाई परेको पीडासमेत व्यक्त गर्ननपाउने गरी निसास्सिएर महिलाले आफ्नो राजनीतिक उपस्थिति देखाउन परेको दर्दनाक घटनाको पर्दाफास समेत यो घटनाले गराइदिएको छ । कांग्रेसको महाधिबेनले महिलाको राजनीतिक सहभागिता देखिइदिदै गर्दा त्यो काण्डले महिलाहरु राजनीतिमा जोडिदा कस्तासम्मका हर्कतको सामना गर्न विबष हुन्छन् भन्ने तथ्य पनि संगसंगै उजागर हुन गएको छ । यसले नेपाली राजनीतिमा एउटा बहसको बिषय समेत दिएको छ ।
राजनीतिक यात्रा केवल पद र प्रतिष्ठाको बाटो होइन, यो संघर्ष, जिम्मेवारी र निरन्तर परीक्षाको यात्रा पनि हो । विशेषगरी महिलाका लागि यो यात्रा अझै धेरै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ । राजनीति पुरुष वा महिलाको मात्रै क्षेत्र होइन, यो समाज परिवर्तन गर्ने साझा माध्यम हुनुपर्ने हो । तर नेपाली समाजमा राजनीतिमा अघि बढ्न खोज्ने एउटी महिलाले राजनीतिक चुनौतीसँगै सामाजिक सोच, पारिवारिक जिम्मेवारी र व्यक्तिगत जीवनका अनेक प्रश्नहरूको सामना गर्नुपर्ने अवस्था अझै देखिन्छ ।
एउटी महिला जब राजनीतिक क्षेत्रमा सक्रिय हुन्छिन्, उनीसँग समाजका अपेक्षा धेरै हुन्छन् । उनको बोली, व्यवहार, पहिरन, सम्बन्ध र सार्वजनिक गतिविधिसमेत चर्चाको विषय बन्न सक्छन् । पुरुष राजनीतिकर्मीले सामान्य रूपमा सामना गर्ने कतिपय परिस्थितिमा महिलाले भने आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्न थप मेहनत गर्नुपर्ने अबस्था अझै पनि छ । राजनीतिमा सक्रिय एउटी महिलाको संघर्ष घरको ढोकाबाहिर मात्र सीमित हुँदैन, कहिलेकाहीँ वास्तविक विद्रोह आफ्नै परिवारभित्रबाट सुरु हुन्छ । जब एउटी महिलाले आफ्नो सपना पूरा गर्न राजनीतिलाई रोज्छिन्, तब उनको निर्णयलाई परिवारकै सदस्यले स्वीकार गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ । ‘घर सम्हाल्न छोडेर राजनीतिमा किन लाग्नुप¥यो ?’, ‘समाजले के भन्ला?’, ‘राजनीति गरेर परिवारको इज्जत राखिन्छ ?’
जस्ता प्रश्नले उनको आत्मविश्वासमाथि प्रहार गर्न सक्छन् । घरको जिम्मेवारी पूरा गर्दा पनि अपुग ठहरिनु, राजनीतिक कार्यक्रममा जाँदा परिवारको असन्तुष्टि सहनु र आफ्नो विचार राख्दा आफ्नै मान्छेबाट विरोध खेप्नु उनको बाध्यता बन्न सक्छ । कहिलेकाहीँ परिवारभित्रको असहमतिले सम्बन्धमा दूरी बढाउँछ, आफ्नै निर्णयका लागि आफ्नै मान्छेसँग बारम्बार स्पष्टीकरण दिनुपर्ने अवस्था आउँछ । अरूको अधिकारका लागि आवाज उठाउने महिलाले आफ्नै घरमा आफ्नो निर्णयको अधिकारका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने विडम्बना छदैछ । तै पनि महिलाहरुको राजनीतिक संलग्ना र संलग्न हुने चाहना निरन्तर बढ्दो छ । यसका केही कारण, आबश्यकता र चुनौतिलाई हामीले निम्न बुदाँमा चर्चा गर्न सक्छौ ।
संघर्षका बीच आफ्नो पहिचान बनाउने प्रयास
राजनीतिक यात्रामा महिलाका लागि अवसरसँगै अनेक अप्ठ्यारा पनि छन् । जनतासँग प्रत्यक्ष भेटघाट, संगठन निर्माण, बैठक, सभा, कार्यक्रम र जनताका समस्या सुन्ने काम राजनीतिक जीवनका अभिन्न पक्ष हुन् । यी जिम्मेवारी पूरा गर्दै आफ्नो व्यक्तिगत जीवन र परिवारलाई समय दिनु धेरै महिलाका लागि चुनौती बन्न सक्छ । त्यसका अतिरिक्त, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, आलोचना, असहमति र नेतृत्व स्थापित गर्ने प्रयासले पनि उनीहरूको यात्रालाई कठिन बनाउन सक्छ । कहिलेकाहीँ क्षमता र कामभन्दा पनि महिला भएकै कारण उनीहरूको भूमिकालाई फरक दृष्टिले हेरिने अनुभव हुन सक्छ ।
तर चुनौती नै यात्राको अन्त्य होइन । दृढ इच्छाशक्ति, निरन्तर मेहनत, राजनीतिक ज्ञान र जनताप्रतिको जिम्मेवारीले महिलालाई आफ्नो पहिचान स्थापित गर्ने अवसर पनि दिन्छ ।
परिवारको साथ ः यात्रालाई बलियो बनाउने आधार
राजनीतिमा सक्रिय महिलाका लागि परिवारको सहयोग महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । परिवारले उनको उद्देश्य बुझिदिँदा, जिम्मेवारी बाँडिदिँदा र कठिन समयमा हौसला दिँदा राजनीतिक यात्रामा अघि बढ्न सहज हुन्छ । तर सबै महिलाले यस्तो सहयोग पाउँछन् भन्ने छैन । कतिपयले परिवारको शंका, सामाजिक प्रतिष्ठाको चिन्ता वा घरायसी जिम्मेवारीको असमान बोझ सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आफ्नो राजनीतिक आकांक्षा र पारिवारिक दायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु थप चुनौतीपूर्ण बन्छ । महिलालाई राजनीतिमा सफल बनाउन परिवारले केवल अनुमति दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; उनको निर्णयको सम्मान गर्नु, जिम्मेवारीमा साथ दिनु र आत्मविश्वास बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।
समाजको दृष्टिकोणः मूल्याङ्कन कामको कि लिङ्गको ?
समाजले महिला राजनीतिकर्मीलाई हेर्ने दृष्टिकोण उनको यात्रालाई प्रभावित गर्ने महत्वपूर्ण पक्ष हो । एकातिर, महिलाको नेतृत्व, सहभागिता र सामाजिक योगदानलाई समर्थन गर्ने सोच विस्तार हुँदै गएको छ । अर्कोतिर, महिलाले सार्वजनिक जीवन रोज्दा उनीहरूको व्यक्तिगत जीवनलाई अनावश्यक रूपमा चर्चामा ल्याउने वा उनीहरूको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउने प्रवृत्ति पनि चुनौती बन्न सक्छ । राजनीतिमा महिलाको उपस्थितिलाई केवल प्रतिनिधित्वको संख्यामा सीमित राखेर पुग्दैन । उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने, आफ्ना विचार राख्ने, नेतृत्व गर्ने र स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने अवसर पनि उपलब्ध हुनुपर्छ । महिला राजनीतिज्ञको मूल्याङ्कन उनको काम, इमानदारी, नीति, निर्णय र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वका आधारमा हुनुपर्छ । महिला भएकै कारण अतिरिक्त शंका गर्नु वा पुरुष भएकै कारण स्वतः सक्षम ठान्नु दुवै दृष्टिकोण न्यायसंगत हुँदैनन् ।
राजनीति सहज पनि छ, कठिन पनि
राजनीतिले जनताको सेवा गर्ने, समुदायका समस्या उठाउने, नीति निर्माणमा योगदान दिने र परिवर्तनका लागि काम गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । जनताको विश्वास प्राप्त गर्नु र उनीहरूको जीवनमा सकारात्मक योगदान दिन सक्नु राजनीतिक यात्राका महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन् । तर यही यात्रामा आलोचना सहनुपर्ने, निरन्तर जनसम्पर्कमा रहनुपर्ने, प्रतिस्पर्धा सामना गर्नुपर्ने र आफ्ना निर्णयप्रति जवाफदेही हुनुपर्ने पक्ष पनि छन् ।
महिलाका लागि यी चुनौतीसँगै सामाजिक पूर्वाग्रह र असमान जिम्मेवारी थपिन सक्छन् । त्यसैले महिलाको राजनीतिक सहभागिता बढाउन व्यक्तिगत साहसको प्रशंसा गरेर मात्र पुग्दैन । राजनीतिक दलभित्र समान अवसर, सुरक्षित कार्यवातावरण, नेतृत्व विकास, परिवारको सहयोग र समाजमा सम्मानजनक व्यवहार सुनिश्चित गर्नु पनि आवश्यक छ ।
महिलाको सहभागिता, लोकतन्त्रको बलियो आधार
एउटी महिला राजनीतिमा अघि बढ्नु भनेको केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा पूरा गर्नु होइन; त्यो सार्वजनिक जीवनमा आफ्नो आवाज स्थापित गर्ने र समाजका विविध अनुभवलाई निर्णय प्रक्रियामा पु¥याउने अवसर पनि हो । उनको बाटोमा चुनौती हुन सक्छन्, आलोचना हुन सक्छ, कहिलेकाहीँ आफ्नै क्षमतामाथि प्रश्न उठ्न सक्छन् । तर राजनीतिमा उनको स्थान कुनै विशेष कृपाले प्राप्त हुने अवसर होइन, समान नागरिक अधिकार र लोकतान्त्रिक सहभागिताको हिस्सा हो ।
महिलालाई राजनीतिमा अघि बढ्न प्रेरित गर्ने समाजले उनको संघर्षको प्रशंसा मात्र होइन, उनको क्षमतामा विश्वास गर्ने व्यवहार पनि देखाउनुपर्छ । परिवारले साथ दिनुपर्छ, राजनीतिक दलले अवसर दिनुपर्छ र समाजले निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । किनकि राजनीति महिलाका लागि असम्भव यात्रा होइन; समान अवसर, सम्मान र सहयोग प्राप्त हुँदा उनीहरूले पनि समाजको नेतृत्व गर्न सक्छन् । लोकतन्त्र तब अझ समावेशी बन्छ, जब महिलाको आवाज केवल सुनिँदैन, निर्णय प्रक्रियामा पनि सम्मानपूर्वक समेटिन्छ ।