नारायणप्रसाद श्रेष्ठ
बाबुको पहिचान जन्म दिने आमाको हाउभाउ र परिचयबाट भएको हुन्छ । बच्चाको बाबु यो हो भनी जबसम्म आमाले इशारा गर्दैनिन्, तबसम्म बाबु को हुनुहुन्छ थाहा हुँदैन । यो अदृश्य शक्तिभित्र लुकेको सत्य पनि हो । हुनत अहिले आधुनिक प्रवृधिको विकासले असम्भवलाई सम्भव बनाएको पाइन्छ । बावुको पहिचान बिना पनि बच्चा जन्मने हुर्कने गरेको पाइन्छ तर पनि बच्चा जन्माउने आमाको अन्तर मनभित्रको सत्य बुझ्न उहाँलाई नै विश्वास गर्नु पर्ने हुन्छ । कतिपय अवस्थामा बावुको पहिचान विवाह संस्कारमा सामेल भएको नाताले त्यही हो भन्ने मान्यता हुन्छ तर असली कुरा उसको आमा बाहेक बच्चा कसको, अरुलाई थाहा हुँदैन । यो सामाजिक मर्यादा र मान्यता पनि हो । त्यसैले भनिन्छ ‘आमा सत्य हो, बावु सत्यभित्र लुकेको विश्वास र अदृश्य शक्ति हो ।
जसरी जन्म मरणको इतिहासमा सृष्टि चक्रको यो क्रम दोहोरी रहन्छ, त्यसैगरी ईश्वरीय शक्ति पनि यसरी नै गतिशिल हुँदै विभिन्न कालखण्डमा युगको परिवर्तन भइरहेको हुन्छ । विश्वास र भरोशा कुनै बेला सत्य भएर प्रकट भएको हुन्छ भने कुनै बेला अप्रत्यक्ष रुपमा महसुस गरेको अवस्था हुन्छ । जसरी आमाले बाबुको पहिचान गराएकी हुन्छिन्, त्यसरी नै आस्थाले ईश्वर, भगवान्को पहिचान गराएको हुन्छ । आस्था, विश्वास र समर्पण नै ईश्वरको पहिचान हो । जहाँ आस्था हुन्छ, त्यहाँ विश्वास जागृत भई ईश्वरको रुप प्रकट भइरहेको हुन्छ । तसर्थ संसारमा जे जति घटना र परिघटना भइरहेका छन् ती सबैमा कहीँ न कतै ईश्वरीय रचना प्रतिविम्ब भइरहेको हुन्छ भनी विभिन्न शास्त्रले प्रमाणित गर्न खोजेको देखिन्छ ।
ठूला–ठूला दर्शनशास्त्रीहरु पनि ईश्वरप्रतिको विश्वासले आफू सफल भएको महसुस गर्दछन । ईश्वर छ र ईश्वरीय कृपाले नै अहिले मेरो सङ्कल्प सफल भएको भनी उनीहरु भन्न हिच किचाउँदैनन् । यति मात्र होइन आविष्कारको प्रत्येक क्षण वा प्रारम्भको पहिलो कर्मविन्दुको सुरुवात उनीहरुले ईश्वरप्रति आस्था र भरोसा राख्दै आफूलाई प्रदर्शन गरेका हुन्छन् । हामीले वर्तमान अवस्थामा जे जति पौराणिक ग्रन्थहरु अध्ययन र विश्लेषण गरेका छौँ । त्यसमा कहीँ न कतै ईश्वरीय लीला प्रतिविम्ब भएको पाइन्छ । ती सबै हामीमा रहेको आस्था र भरोसाले स्वीकार गर्दै आएको सत्य हो ।
त्यसैले हिजो आज र भोलिको परिस्थितिलाई अङ्गाल्ने परिस्थिति जुन किसिमले आज देखिँदैछ । त्यसमा कतै विश्वास र कतै भरोसा लुकेकोले यसलाई ईश्वरीय कृपा होइन भन्ने आधार भेटिनसकेका छैनन् । जन्म मृत्यु सत्य हो भने प्रमाणित गर्ने वैज्ञानिकले समेत मानव आत्माभित्र समाहित सत्यपुञ्ज कहाँ र कसरी आउँछ जान्छ यस कुराको खोज गर्न सकेका छैनन् । यसवाट सिद्ध हुन्छ ईश्वर छ र यो आस्था र विश्वासमा रहेको छ । केही समय पहिले आस्था र भरोसाका कारण कृष्ण जन्मको सार्थकतालाई स्वीकारी हामीले विविध किसिमले कृष्ण जन्माष्टमी मनायो । कृष्णले गरेका कर्म र व्यवहारलाई मार्गदर्शनको रुपमा स्वीकार्दै अघि बढ्ने सङ्कल्प समेत गर्यौ ।
त्यसैगरी कुशे औंशी बाबुको मुख हेर्ने पर्व, तिज पर्व समेतमा आफूलाई सरिक बनायो । पार्वतीले महादेव स्वामी पाउँ भनी गरेको व्रतको प्रभाव, तिज पर्वलाई हिन्दु अनुयायीहरुले स्वीकार गरी त्यसमा आवद्ध पनि भयो । हाम्रो हिन्दु संस्कृति र संस्कारभित्र आउने जति पनि चाड पर्वहरु छन् त्यसमा कहीँ न कतै ईश्वरीय भाव जागृत भइरहेको हुन्छ भन्ने आत्मविश्वास बढाई हामी आफूलाई सोही पर्वभित्र समाहित पनि गर्ने गरेका छौँ । अहिले सोह्र श्राद्ध चलिरहेको छ । केही दिन पछी नवरात्र प्रारम्भ भै देवी देवता र शक्ति पीठको पूजा आजा हुनेछ ।
विजया दशमी वडादशैँ २०८३ आउने छ । त्यसमा पनि हामी रमाउने छौँ । यसबाट के थाहा हुन्छ भने जहाँ सत्य हुन्छ, त्यहाँ विश्वास हुन्छ र जहाँ विश्वास र आस्था हुन्छ, त्यहाँ सङ्कल्प र दृढता रहन्छ । यही मानव जीवनलाई गतिशील वनाउने आधार पनि हो । त्यसैले ईश्वर (सत्य) खोज्न अन्त होइन आफूभित्रको विश्वास र आस्थालाई बलियो बनाई अन्तर आत्माभित्रको चेतनालाई जागृत गराउनु परेको छ भन्ने गरिन्छ । विश्वास र श्रद्धा नै हाम्रो सभ्यताको अनुपम दृष्टान्त पनि हो ।
हुनत मानिस ईश्वर (सत्य) खोज्न विभिन्न मठमन्दिर गिरिजाघर मस्जीदमा गएको पाइन्छ र ईश्वरीय भक्तिमा आफूलाई समर्पित भएको र गरेको पनि देखिन्छ । वास्तवमा मठमन्दिर भित्र रहेको ईश्वरलाई पहिचान गर्न सक्नु भनेको आफ्नो अन्तर मनभित्रको सत्यलाई जागृत गर्नु हो भन्ने कुरा बिर्सन पनि हुँदैन । किनकि मन्दिर मस्जिदमा हामी जुन उद्देश्य र प्रयोजनको लागि गएका हुन्छौँ र आफूलाई समर्पित भावले समर्पित गरेका पनि हुन्छौँ वास्तवमा त्यो मानव अन्तर हृदयभित्र लुकेको अदृश्य जीव तत्वले हामीलाई त्यस्तो गराएको हो । किनकि हाम्रो आस्थाभित्र ईश्वरप्रतिको अटल आस्था र विश्वास छ । यही आस्था र विश्वासभित्र रहेको हाम्रो संस्कृति र संस्कारले मानव जीवनलाई निश्चित गति निर्धारण गर्न सिकाएको छ ।
जहाँ आस्था हुँदैन, त्यहाँ विश्वास र भरोसा पनि हुँदैन । देखावटी हिसाबले यदि मानिसले ईश्वरलाई स्वार्थपूर्तिको आधार बनाउँछ भने त्यो असत्य पनि हुनसक्छ । किनकि आँखा लोभी मनपापी भनेझै देखावटी आचरणले ईश्वरीयरुपले देखाउन खोजेको सत्य भेट्टाउन सकिँदैन । अर्को कुरा आँखाले देखेको सबै सत्य पनि हुँदैन र मानिसको इच्छा र आकांक्षाभित्र लुकेका अनगिणित विचारले मानिसलाई सधैं चिन्तित बनाइरहेको पनि हुन्छ ।
तसर्थ यस कुराको गहि¥याइलाई बुझी त्यसको समाधान खोज्नु छ भने आफूभित्र लुकेको ईश्वरप्रतिको विश्वास र आस्थालाई पहिचान गर्न सक्नु पर्छ । हो ! मन ताक्छ मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो भनेझैँ मनमा एउटा, कर्ममा एउटा भयो भने त्यहाँ विश्वासको खडेरी पर्न सक्छ । जहाँ विश्वास हुँदैन । त्यहाँ आस्था र भरोसा पनि रहँदैन । तसर्थ ईश्वरलाई खोज्न अथवा प्राप्ति गर्नु छ भने मनको मैलोलाई पखाल्न सक्नुपर्छ । दृष्टि भ्रमभित्र रहेको विलासीपनलाई त्याग्न सक्नुपर्छ ।
प्रकृतिसँग रमाउन सिक्नुपर्छ । एकले अर्काप्रति आस्था र विश्वास बढाउन सक्नुपर्छ । क्षैणिक लोभ र मोहमा नफसी, हिजो जे भएको थियो । त्यो सत्यमा आधारित थियो । आज जे हुँदैछ त्यो पनि सत्यमा नै अगाडि बढेको छ र भोलि जे हुन्छ त्यो पनि सत्य र विश्वासको आधारबाट नै अगाडि बढ्न सक्छ भन्ने मान्यतालाई सिरोधार्य गर्नसक्नु पर्छ । त्यसैले क्षणिक लोभ र आशक्तिमा फसेर आफ्नो आध्यात्मिक सत्यलाई गुमाउनु भनेको दुःख र पीडाभित्र आफूलाई धकेल्नु हो, गलत सम्बन्धमा आफैलाई फसाउनु हो भनी हरहमेशा आफूलाई सतर्क गराइरहनु बुद्धिमानी हुन्छ । किनकि विश्वास र भरोसा जगाइ गरिने समर्पित भाव नै खुसी र मेहनत पछि प्राप्त हुने आनन्द हो । जहाँ निस्वार्थ रुपले परिश्रम र विश्वास गरिएको हुन्छ । तब मात्र त्यहाँ सफलता हुन्छ ।
जहाँ सफलता हुन्छ, त्यहाँ आनन्द हुन्छ । आनन्द प्राप्ती नै ईश्वरीय वरदान पनि हो । फेरि अर्को कुरा खुसीले खुसी पनि पाइँदैन । किनकि खुसी हुनलाई कर्म र व्यवहारमा विश्वास जगाउनु पर्दछ । त्यसैले सत्यको पहिचान गर्न आफैले परिश्रम गरी आनन्दको अनुभूति गर्नु सक्नु पर्दछ । ईश्वरीय महिमालाई बुझ्न सक्नुपर्दछ । मनलाई सधैं सुनितितर्फ आकर्षित गर्नुपर्दछ । सुरुचीतर्फ विचारलाई आकर्षित नगरी दृष्टभ्रमभित्र रहेको गलत मानसिकतालाई हटाएर आफूभित्रको शक्तिलाई पहिचान गरेर विश्वास र आस्थाको भरमा आफूले आफैलाई ईश्वरीय वरदानको रुपमा पहिचान गर्न सक्नुपर्दछ । किनकि आस्था र विश्वास नै सम्पूर्ण सृष्टि रचनाको बलियो आधार हो यो निरन्तर गतिशील भइरहेको हुन्छ । चेतना भया ।