ब्रह्माकुमार माधव तिमिल्सेना
भूमिका :
हरेक वर्ष २१ सेप्टेम्बरमा मनाइने विश्व शान्ति दिवस मानवजातिको साझा शान्ति, अहिंसा र सहअस्तित्वको संकल्पलाई स्मरण गराउने महत्वपूर्ण अवसर हो । सन् १९८१ मा संयुक्त राष्ट्रसंघबाट स्थापना भएको यस दिवसलाई सन् २००१ देखि विशेष रुपमा अहिंसा र युद्धविरामका लागि समर्पित गरिँदै आएको छ । सन् २०२६ को विश्व शान्ति दिवसको विषय ‘शान्तिमा लगानी गर्नुहोस्– सबैका लागि, जताततै, हरेक दिन’ अर्थात् ‘सबैका लागि, जहाँसुकै, हरेक दिन शान्तिमा लगानी गरौँ’ रहेको छ ।
आज विज्ञान, प्रविधि र सञ्चारले संसारलाई अभूतपूर्व रुपमा नजिक ल्याएको छ । तर युद्ध, हिंसा, विभाजन, असमानता, घृणा, वातावरणीय संकट र मानसिक अशान्तिले विश्व शान्तिको आवश्यकता अझ गहिरो बनाएको छ । त्यसैले शान्ति केवल युद्धको अभाव होइन; यो मानिसको सोच, चेतना, व्यवहार र सम्बन्धमा सकारात्मक रुपान्तरण ल्याउने निरन्तर प्रक्रिया हो । बाहिरी विश्वमा शान्ति स्थापना गर्नुअघि शान्तिको बीजारोपण मानिसको आफ्नै मनमा हुन आवश्यक छ ।
यही सन्दर्भमा ब्रह्माकुमारीजको ९० वर्षको आध्यात्मिक यात्रालाई विश्व शान्तिको अभियानसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । सन् १९३६ मा स्थापित यस संस्थाले राजयोग ध्यान, मूल्य–शिक्षा, अहिंसा, आत्मिक जागरण, महिला नेतृत्व, युवा सशक्तीकरण र विश्व बन्धुत्वको माध्यमबाट व्यक्ति परिवर्तनलाई शान्तिको आधारका रुपमा अघि बढाउँदै आएको छ । यसर्थ, विश्व शान्ति दिवस केवल बाह्य शान्तिको चर्चा गर्ने दिन नभई आफूभित्र शान्ति जगाएर परिवार, समाज र विश्वमा शान्तिको संस्कार विस्तार गर्ने प्रेरणाको दिन पनि हो ।
१. शान्तिको आधार : मानिसको आन्तरिक चेतना
ब्रह्माकुमारीजको शान्ति–दृष्टिकोणको मूल आधार राजयोग ध्यान र आत्मिक चेतना हो । यसको मूल धारणा यस्तो छ– व्यक्तिको विचार बदलियो भने दृष्टिकोण बदलिन्छ; दृष्टिकोण बदलिँदा व्यवहार बदलिन्छ; व्यवहार बदलिँदा सम्बन्ध बदलिन्छ र सम्बन्ध बदलिँदा समाजको वातावरणमा परिवर्तन आउन सक्छ । यस दृष्टिकोणमा शान्ति केवल राजनीतिक सम्झौता वा युद्धविरामको परिणाम होइन । शान्ति एउटा चेतना, संस्कार र जीवनपद्धति पनि हो । त्यसैले ब्रह्माकुमारीजले ‘पहिले स्वयं शान्त बनौँ’ भन्ने आध्यात्मिक अभ्यासलाई विश्वशान्तिको आधारका रुपमा अघि सारेको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघस्थित ब्रह्माकुमारीजको कार्यालयले पनि आफ्नो कार्यमा आध्यात्मिक र लौकिक क्षेत्रबीचको सम्बन्ध, मूल्य शिक्षा, शान्ति, मानव अधिकार, युवा, महिला, वातावरण र दिगो विकासलाई जोडेको कुरा उल्लेखित छ । यसको अर्थ विश्वका सबै राजनीतिक, आर्थिक वा सैन्य समस्याको समाधान ध्यानले मात्र गर्छ भन्ने होइन । बरु मानव चेतना, नैतिकता र सम्बन्धको सुधार शान्ति निर्माणको एउटा आवश्यक आयाम हो भन्ने आध्यात्मिक योगदानका रुपमा यसलाई बुझ्न सकिन्छ ।
२. संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा
ब्रह्माकुमारीजको विश्व शान्तिसम्बन्धी अन्तरर् ाष्ट्रिय भूमिकाको महत्वपूर्ण आधार संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको दीर्घकालीन सहकार्य हो ।संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय अभिलेखअनुसार संस्थाको सम्बन्ध सन् १९८० मा जनसूचना विभाग बाट सुरु भयो भने सन् १९८३ मा आर्थिक तथा सामाजिक परिषद् (इकोसक) मा परामर्शदातृ हैसियत प्राप्त भयो । हाल ब्रह्माकुमारीज विश्व आध्यात्मिक विश्वविद्यालयलाई सन् १९९८ देखि इकोसकको सामान्य परामर्शदातृ हैसियत प्राप्त रहेको अभिलेखित छ । यस हैसियतले शान्ति, मानव अधिकार, महिला तथा युवा, मूल्य–शिक्षा, सामाजिक विकास र दिगो विकास जस्ता विषयमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय संवादमा सहभागिताको अवसर प्रदान गरेको छ ।
शान्ति र मानव उत्थानमा योगदानका लागि ब्रह्माकुमारीजले सन् १९८४ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको शान्ति पदक (शान्ति पदक) तथा सन् १९८७ मा शान्ति दूत पुरस्कार (शान्ति दूत पुरस्कार) प्राप्त गरेको उल्लेख छ । पछिल्ला वर्षहरुमा पनि संस्थाको सहभागिता निरन्तर रहँदै आएको छ । सन् २०२५ को विश्व ध्यान दिवस (संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विश्व ध्यान दिवस) सम्बन्धी कार्यक्रममा ब्रह्माकुमारीजका प्रतिनिधिले संयुक्त राष्ट्रसंघको मुख्यालयमा राजयोग ध्यानको व्यावहारिक पक्ष प्रस्तुत गरेका थिए ।
भारत, अन्डोरा, नेपाल, मेक्सिको र श्रीलंकाका स्थायी नियोगसँगको सहआयोजनामा सम्पन्न उक्त कार्यक्रमले ध्यान र आन्तरिक शान्तिलाई विश्वव्यापी शान्तिको संवादसँग जोड्ने प्रयासलाई देखाउँछ ।यसरी संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको सहकार्य ब्रह्माकुमारीजका लागि आध्यात्मिक मूल्य, ध्यान र शान्तिको सन्देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय संवादमा प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ ।
३. शान्तिका लाखौँ मिनेट : शान्तिको विश्वव्यापी जनअभियान
ब्रह्माकुमारीजको अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अभियानको इतिहासमा सन् १९८६ विशेष महत्त्वपूर्ण छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले त्यस वर्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति वर्षका रुपमा मनाइरहेको समयमा ब्रह्माकुमारीजले ‘शान्तिका लागि ‘मिलियन मिनट्स’ (दश लाख मिनेट) अभियान’ अभियान सञ्चालन ग¥यो । यस अभियानको अवधारणा सरल थियो–विश्वका मानिसले ध्यान, सकारात्मक सोच वा प्रार्थनामार्फत शान्तिका लागि आफ्नो समय समर्पित गर्ने ।
ब्रह्माकुमारीजको अभिलेखअनुसार चार हप्ताको अवधिमा ८८ देशबाट १,२३१,९७५,७१३ मिनेट शान्तिका लागि समर्पित गर्ने प्रतिबद्धता सङ्कलन भयो । यो अभियानको प्रतिवेदन २४ अक्टोबर १९८६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघका तत्कालीन महासचिव जेभियर पेरेज डे क्युएल बिचलाई प्रस्तुत गरिएको थियो । यस अभियानको महत्व केवल संख्यामा होइन । यसको मूल सन्देश थियो– विश्व शान्ति कुनै सरकार वा नेताको मात्र जिम्मेवारी होइन; प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो चेतना र व्यवहारबाट शान्तिमा योगदान गर्न सक्छ । विश्वव्यापी अभियानमा लागि ब्रह्माकुमारीजसँग सम्बन्धित केन्द्रहरुले विभिन्न शान्ति दूत पुरस्कार प्राप्त गरेका छन् ।
४. ‘एउटा अझ राम्रो विश्वका लागि विश्वव्यापी सहकार्य’: राम्रो विश्वको सामूहिक कल्पना
सन् १९८८ मा शान्तिका लाखौं मिनेट अभियानको निरन्तरताका रुपमा ‘एउटा अझ राम्रो विश्वका लागि विश्वव्यापी सहकार्य’ सुरु गरियो । यस परियोजनाले मानिसहरुलाई एउटा सकारात्मक प्रश्न सोध्यो– ‘तपाईंको दृष्टिमा राम्रो संसार कस्तो हुनुपर्छ ?’ विभिन्न देश, समुदाय र संस्कृतिका मानिसहरुबाट राम्रो संसारका लागि उनीहरुका आशा, सपना र विचार सङ्कलन गरियो । ब्रह्माकुमारीजको अभिलेख अनुसार यस अभियानमा १२९ भन्दा बढी देशबाट विचार सङ्कलन गरिएको र त्यसलाई एउटा अझ राम्रो संसारको परिकल्पना नामक प्रकाशनमा प्रस्तुत गरिएको थियो ।
यो बिशेष अभियानको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता थियो–मानिसलाई केवल ‘के गलत छ ?’ भनेर सोध्नुको सट्टा ‘हामी कस्तो संसार निर्माण गर्न चाहन्छौँ ?’ भनेर सोध्नु । शान्ति निर्माणका लागि यो मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण पद्धति हो । समस्या पहिचान आवश्यक हुन्छ; तर त्यससँगै वैकल्पिक सकारात्मक भविष्यको सामूहिक कल्पना पनि आवश्यक हुन्छ ।
५.‘एउटा राम्रो संसारका लागि हाम्रा मूल्यमान्यताहरु साझा गर्दै’ : विश्व शान्तिको मूल्य–आधार
सन् १९९४–१९९५ को अवधिमा ब्रह्माकुमारीजले संयुक्त राष्ट्रसंघको ५०औँ वार्षिकोत्सवसँग सम्बन्धित ‘एउटा राम्रो संसारका लागि हाम्रा मूल्यमान्यताहरु साझा गर्दै’ अभियान सञ्चालन ग¥यो । यस क्रममा १२ वटा मानवीय मूल्यलाई केन्द्रमा राखिएको थियो– सहयोग, स्वतन्त्रता, खुसी, इमानदारी, विनम्रता, प्रेम, शान्ति, सम्मान, जिम्मेवारी, सरलता, सहिष्णुता र एकता । यसबाट एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ कि–शान्ति केवल युद्ध रोक्ने विषय होइन; शान्ति निर्माणका लागि मानवीय मूल्यहरुको विकास आवश्यक छ ।
६. जीवनमूल्य शिक्षा : बालबालिकादेखि विश्व नागरिकसम्म
विश्व शान्तिको दीर्घकालीन आधार मूल्यमा आधारित शिक्षा हो । यही दृष्टिले ब्रह्माकुमारीजसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय पहल जीवनमूल्य शिक्षा हो । सन् १९९६ मा युनिसेफ र ब्रह्माकुमारीजको सहकार्यमा न्यूयोर्कस्थित युनिसेफ मुख्यालयमा पाँच महादेशका शिक्षाविद्हरुको बैठक सम्पन्न भयो । बालबालिकाका आवश्यकता तथा प्रेम, शान्ति, सम्मान, सहिष्णुता, जिम्मेवारी र सहयोगजस्ता मानवीय मूल्यलाई शिक्षासँग जोड्ने विषयमा भएको उक्त पहलले शान्तिमय पुस्ता निर्माणमा शिक्षा र संस्कारको भूमिकालाई उजागर ग¥यो ।
यसै मूल्य–आधारित शैक्षिक दृष्टिकोणलाई विस्तार गर्दै ब्रह्माकुमारीजसँग सम्बन्धित शैक्षिक पहलमार्फत् विभिन्न विश्वविद्यालयको सहकार्यमा मूल्य शिक्षा तथा आध्यात्मिकतामा डिप्लोमा, स्नातकोत्तर तथा अन्य उच्च शिक्षा कार्यक्रम, द्वन्द्व व्यवस्थापन तथा स्व–प्रबन्धन नेतृत्वकलामा एमबीए, परामर्श तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यमा एमएससी लगायतका विषयमा अध्ययनका अवसर प्रदान गरिँदै आएका छन् । सन् २०२३ देखि योग विज्ञानमा विद्यावारिधि (विद्यावारिधि) कार्यक्रमसमेत सञ्चालनमा रहेको छ । यसरी मूल्य–शिक्षाको यात्रा बालबालिकामा मानवीय संस्कार विकासदेखि उच्च शिक्षामार्फत जिम्मेवार र शान्तिमय विश्व नागरिक निर्माणसम्म विस्तार भएको छ ।
७. शान्ति र अहिंसाको संस्कृति
सन् २०००–२०१० को शान्ति र अहिंसाको संस्कृतिका लागि अन्तर्राष्ट्रिय दशकको क्रममा ब्रह्माकुमारीजले अहिंसा, शान्ति शिक्षा, सहिष्णुता, पारस्परिक सम्मान, द्वन्द्व रोकथाम, अन्तरसांस्कृतिक तथा अन्तरधार्मिक संवाद र मेलमिलापलाई प्रवद्र्धन गर्ने गतिविधिमा सहभागी भएको थियो । घोषणापत्र २००० लाई प्रवर्धन गर्दै हजारौँ प्रतिबद्धता सङ्कलन गरिएको थियो । यसले शान्तिलाई केवल ‘युद्ध नहुनु’ भन्दा फराकिलो बनाएर शान्तिको संस्कृति निर्माण गर्ने विचारलाई अघि बढायो ।
८. अन्तरधार्मिक संवाद र विश्व बन्धुत्व
धर्म, संस्कृति र विचारको विविधता मानव समाजको स्वाभाविक विशेषता हो । समस्या विविधतामा होइन, त्यसलाई विभाजनको आधार बनाउनुमा छ । ब्रह्माकुमारीजले विभिन्न धार्मिक तथा आध्यात्मिक संस्थासँग संवाद र सहकार्य गर्दै शान्ति, समझदारी, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानको भावनालाई प्रवद्र्धन गर्दै आएको छ । विश्व बन्धुत्वको अर्थ सबैलाई एउटै धर्म वा विचारमा ल्याउनु होइन, फरक आस्था र संस्कृतिका मानिसलाई एउटै मानव परिवारका सदस्यका रुपमा सम्मान गर्नु हो ।
यही भावनालाई व्यवहारमा उतार्दै ब्रह्माकुमारीजले विश्व बन्धुत्व रक्तदान महाअभियान जस्ता सामाजिक सेवामार्फत् मानवताको साझा सम्बन्धलाई सुदृढ गर्दै आएको छ । सन् २०२५ को भारत र नेपाल १०० घण्टामा १ लाख पिन्ट महाअभियानमा ८८,३७८ युनिट रक्त सङ्कलन भएको आधिकारिक अभिलेखमा उल्लेख छ, जसले विश्व बन्धुत्वलाई सेवाको व्यवहारिक रुपसँग जोडेको देखाउँछ । यसरी अन्तरधार्मिक संवादले समझदारी र सम्मानको सेतु निर्माण गर्छ भने मानवीय सेवाले बन्धुत्वलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्छ, जुन विश्व शान्तिको महत्वपूर्ण आधार हो ।
९. महिला नेतृत्व : शान्ति निर्माणको अर्को आयाम
ब्रह्माकुमारी ईश्वरीय विश्व विद्यालय एक विख्यात अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता प्राप्त नारीद्वारा सञ्चालित शैक्षणिक संस्थानको रुपमा यसको एउटा विशिष्ट पक्ष यसको महिला नेतृत्व हो । संयुक्त राष्ट्रसंघस्थित ब्रह्माकुमारीज कार्यालयले महिलाको नेतृत्व, महिला सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानतालाई आफ्नो महत्वपूर्ण कार्यक्षेत्रमध्ये राखेको छ । ब्रह्माकुमारीजले नैरोबी (१९८५) र बेइजिङ (१९९५) का महिलासम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय विश्व सम्मेलनमा सहभागिता जनाएको तथा सन् २००७ देखि महिलाको स्थितिसम्बन्धी आयोगका वार्षिक सत्रमा निरन्तर सहभागिता जनाउँदै आएको जनाएको छ । शान्ति निर्माणमा महिलाको सहभागिता बढाउनु केवल लैङ्गिक समानताको प्रश्न मात्र होइन; परिवार, समुदाय र सामाजिक सम्बन्धमा सहकार्य, संवाद र हेरचाहका मूल्यलाई संस्थागत गर्ने विषयसँग पनि जोडिन्छ ।
१०. वातावरणीय शान्ति र जलवायु न्याय
आज विश्व शान्तिलाई वातावरणीय सङ्कटबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन । पानी, खाद्य सुरक्षा, बसाइँसराइ, प्राकृतिक स्रोत र जलवायु परिवर्तनले सामाजिक तनाव तथा असमानता बढाउन सक्छन् । ब्रह्माकुमारीजले सन् २००९ देखि युनफेसीसीसीको कोप प्रक्रियामा सहभागिता जनाउँदै आएको र सहायक कार्यक्रमहरु, प्रदर्शनी तथा अन्तरधार्मिक वकालतमार्फत् वातावरणीय चेतनामा योगदान दिँदै आएको छ । ब्रह्माकुमारीजको दृष्टिकोणमा प्रकृतिलाई उपभोगको वस्तु मात्र नभई संरक्षण गर्नुपर्ने साझा धरोहरका रुपमा हेर्नुपर्छ । यहाँ शान्तिको अवधारणा मानिस–मानिसबिच मात्र सीमित रहँदैन; मानिस र प्रकृति बिचको सम्बन्धमा पनि सन्तुलन आवश्यक छ ।
११. युवा : शान्तिको वर्तमान शक्ति
आजको डिजिटल युगमा युवा भविष्यका नागरिक मात्र होइनन्; उनीहरु वर्तमानका सूचना निर्माता, सञ्चारकर्ता र सामाजिक परिवर्तनका सक्रिय सहभागी हुन् । त्यसैले विश्व शान्तिको यात्रामा युवाको भूमिका निर्णायक छ । ब्रह्माकुमारीजको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय कार्यालयले युवालाई संवाद, सहिष्णुता, आत्मचेतना, आशा र शान्ति निर्माणसँग जोड्दै विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । युवालाई शान्तिको सन्देश सुनाउने मात्र होइन, शान्तिको सह–निर्माता बनाउने दृष्टिकोण आजको आवश्यकता हो । युवाको ऊर्जा, सिर्जनशीलता र सकारात्मक चेतनालाई सही दिशामा परिचालन गर्न सके शान्तिको संस्कार पुस्तान्तरण हुँदै दिगो विश्व शान्तिको आधार बलियो बन्न सक्छ ।
निष्कर्ष
विश्व शान्ति बाहिरबाट थोपर्ने व्यवस्था होइन, मानिसको चेतनाबाट सुरु हुने यात्रा हो । व्यक्ति शान्त भयो भने परिवारमा सद्भाव जन्मिन्छ, परिवारमा सद्भाव बढे समाजमा विश्वास निर्माण हुन्छ र समाजमा विश्वास बलियो हुँदा राष्ट्र तथा विश्व समुदायबीच सहकार्यको आधार तयार हुन्छ । त्यसैले शान्तिको खोज सम्मेलनको टेबलमा मात्र होइन, मानिसको सोच, व्यवहार र सम्बन्धमा हुनुपर्छ । यही मान्यतालाई केन्द्रमा राख्दै ब्रह्माकुमारीजले नौ दशकदेखि राजयोग ध्यान, मूल्य–शिक्षा, अहिंसा, सहिष्णुता, अन्तरधार्मिक संवाद, विश्व बन्धुत्व र मानवीय सेवामार्फत आन्तरिक परिवर्तनलाई सामाजिक रुपान्तरणसँग जोड्ने प्रयास गर्दै आएको छ । विभिन्न शान्ति तथा सहकार्यका अभियान र संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको सहभागिताले यस यात्रालाई विश्वव्यापी संवादसँग जोडेको छ ।
विश्व शान्ति दिवस–२०२६ को ‘सबैका लागि, जहाँसुकै, हरेक दिन शान्तिमा लगानी गरौँ’ भन्ने सन्देशले शान्तिलाई भविष्यको कुनै टाढाको लक्ष्य नभई आजैदेखि सुरु गर्नुपर्ने जिम्मेवारीका रुपमा प्रस्तुत गर्छ । शान्तिमा लगानी भनेको अन्ततः मानव चेतना, मानवीय सम्बन्ध र साझा भविष्यमा लगानी हो । जब शान्ति हाम्रो सोचबाट व्यवहारमा र व्यवहारबाट संस्कारमा रुपान्तरण हुन्छ, तब मात्र विश्व शान्तिको सपना वास्तविकतामा बदलिन सक्छ । ओम् शान्ति ।