गणेश वली
नेपाल हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यता, संस्कृति र विविध दर्शनहरुको संगमस्थल हो । यहाँ वैदिक, बौद्ध, किराँत, तान्त्रिक तथा अन्य अनेक आध्यात्मिक र सांस्कृतिक परम्पराले समाजलाई विभिन्न रुपमा प्रभावित गरेका छन् । यिनै परम्परामध्ये बौद्ध दर्शन, ताओवाद र हिन्दु दर्शनले मानव सभ्यतालाई गहिरो प्रभाव पारेका छन् । यद्यपि कुनै पनि दर्शन वा परम्परालाई पूर्ण वा त्रुटिरहित मान्न सकिँदैन । प्रत्येक दर्शनमा समयअनुसार पुनव्र्याख्या गर्नु पर्ने पक्ष पनि हुन्छन् र आज पनि उपयोगी रहेका सकारात्मक मूल्यहरु पनि हुन्छन् । त्यसैले आधुनिक नेपालले पूर्वीय दर्शनका सकारात्मक मूल्यहरु आत्मसात् गर्दै विभेदकारी सामाजिक संरचनाको अन्त्य गरी वैज्ञानिक, समतामूलक र मानवीय समाज निर्माणको दिशामा अघि बढ्न आवश्यक छ ।
बौद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, अहिंसा, प्रज्ञा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिन्छ । बुद्धले मानिसको मूल्य जन्मबाट होइन, कर्म र आचरणबाट निर्धारण हुने बताएका छन् । दुःखको कारण अज्ञान, लोभ र घृणा हुन् भन्ने बुद्धको विश्लेषण आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । सामाजिक विभेद, हिंसा र शोषण अन्त्य गर्न करुणा र विवेकको आवश्यकता आज पनि छ । त्यसैले बौद्ध दर्शनले समानता र मानव मर्यादाको आधार निर्माण गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ ।
ताओवादले प्रकृतिसँगको सन्तुलन, सरल जीवन, संयम र अनावश्यक प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त जीवनको शिक्षा दिन्छ । आधुनिक संसार उपभोगवाद, वातावरणीय सङ्कट र मानसिक तनावबाट ग्रस्त भइरहेको बेला ताओवादको सन्तुलनको अवधारणा अत्यन्त उपयोगी देखिन्छ । विकास भनेको केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन; प्रकृति, समाज र मानिसबिचको सन्तुलन पनि हो भन्ने सन्देश ताओवादले दिन्छ ।
हिन्दू दर्शन अत्यन्त विशाल र बहुआयामिक परम्परा हो । उपनिषद्, वेदान्त, योग, सांख्य, न्याय र अन्य धाराहरुले आत्मज्ञान, सत्य, आत्मअनुशासन, नैतिकता र लोककल्याणलाई महत्व दिएका छन् । ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ अर्थात् सम्पूर्ण संसार एउटा परिवार हो भन्ने आदर्श मानव एकताको उत्कृष्ट उदाहरण हो तर हिन्दु समाजको ऐतिहासिक विकासक्रममा विकसित जात व्यवस्थाले जन्मका आधारमा मानिसलाई विभाजन गर्ने र असमानता कायम गर्ने संरचना पनि निर्माण ग¥यो । यसले लाखौँ मानिसलाई अवसर, सम्मान र अधिकारबाट वञ्चित बनाएको ऐतिहासिक यथार्थलाई इन्कार गर्न सकिँदैन ।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार दिएको छ र जातीय छुवाछुत तथा विभेदलाई कानुनी रुपमा निषेध गरेको छ तर कानुन परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन । समाजको सोच, संस्कृति र व्यवहार पनि बदलिनुपर्छ । विद्यालय, परिवार, धार्मिक संस्था, राजनीतिक दल र सञ्चार माध्यम सबैले समानता र मानव मर्यादाको संस्कृति निर्माणमा भूमिका खेल्नुपर्छ ।
वैज्ञानिक समाज भन्नाले धर्म वा संस्कृतिको विरोध गर्ने समाज होइन । वैज्ञानिक समाज भन्नाले प्रमाण, तर्क, अनुसन्धान, मानव अधिकार र समान अवसरका आधारमा निर्णय गर्ने समाज हो । यस्तो समाजमा कुनै पनि व्यक्ति जन्म, जात, लिङ्ग वा समुदायका आधारमा होइन, आफ्नो क्षमता, मेहनत र योगदानका आधारमा मूल्याङ्कन हुन्छ । विज्ञानले अन्धविश्वास हटाउँछ भने नैतिक दर्शनले मानवता र जिम्मेवारी सिकाउँछ । यी दुवैको समन्वय आधुनिक समाज निर्माणका लागि आवश्यक छ ।
सामाजिक रुपान्तरण केवल कानुन परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि शिक्षा, आर्थिक अवसर, सामाजिक चेतना र राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ । विद्यालयमा वैज्ञानिक सोच र मानव अधिकारसम्बन्धी शिक्षा बलियो बनाउनुपर्छ । सबै समुदायका नागरिकलाई गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र न्यायमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ । विभेद अन्त्यका लागि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै सामाजिक अभियान पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
क्रान्तिकारी रुपान्तरण
(च्बमष्अब ित्चबलकायचmबतष्यल) भन्नाले हिंसात्मक परिवर्तन होइन । यसको अर्थ समाजका अन्यायपूर्ण र विभेदकारी संरचनामा गहिरो, दिगो र आधारभूत परिवर्तन गर्नु हो । यस्तो परिवर्तनले मानिसको चेतना, राज्यका नीति, आर्थिक अवसर, शिक्षा प्रणाली र सामाजिक सम्बन्धमा समानताको आधार स्थापित गर्नुपर्छ । परिवर्तनको केन्द्रमा मानव मर्यादा, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्य रहनुपर्छ । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो ।
यही विविधता हाम्रो शक्ति हो । यदि हामीले पूर्वीय दर्शनका सकारात्मक मूल्य—बुद्धको करुणा, ताओवादको सन्तुलन र हिन्दू दर्शनका सत्य, आत्मअनुशासन तथा लोककल्याणका आदर्शलाई आधुनिक विज्ञान, लोकतन्त्र, मानव अधिकार र सामाजिक न्यायसँग जोड्न सक्यौँ भने नेपालको विकासको नयाँ आधार तयार हुनेछ ।
अन्ततः समाज परिवर्तनको आधार घृणा होइन, चेतना हो; प्रतिशोध होइन, न्याय हो; विभाजन होइन, सहकार्य हो । इतिहासबाट शिक्षा लिँदै, सकारात्मक मूल्यहरुलाई आत्मसात् गर्दै र विभेदकारी संरचनालाई सुधार्दै मात्र समतामूलक, समावेशी, वैज्ञानिक र समृद्ध नेपालको निर्माण सम्भव छ । यही नै आजको पुस्ताको ऐतिहासिक जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धता हो ।