बमबहादुर डिसी
नेपालको राजनीति यतिबेला एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । राजनीतिक परिवर्तनका ठूला उपलब्धिहरु हासिल भए पनि जनअपेक्षाअनुसार स्थायित्व, सुशासन, आर्थिक विकास र राजनीतिक संस्कार निर्माण हुन नसक्दा लोकतान्त्रिक व्यवस्थामाथि विभिन्न कोणबाट प्रश्न उठ्न थालेका छन् । राजनीतिक दलहरुप्रतिको जनविश्वासमा आएको कमी, सत्ता केन्द्रित प्रतिस्पर्धा, वैचारिक अस्पष्टता र बढ्दो ध्रुवीकरणले नेपालको राजनीतिक भविष्यबारे गम्भीर बहस आवश्यक बनाएको छ ।
२०४६ सालको जनआन्दोलनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापना ग¥यो । २०६२–६३ को जनआन्दोलनले निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै गणतन्त्रको बाटो खोल्यो । संविधानसभाबाट संविधान जारी हुनु नेपाली राजनीतिक इतिहासको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो तर राजनीतिक परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने, जनजीवनमा त्यसको प्रत्यक्ष अनुभूति गराउने र लोकतान्त्रिक संस्कार विकास गर्ने काम अझै चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।
आज नेपालको राजनीति केवल दुई वा तीन दलबीचको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन । विभिन्न विचार, दृष्टिकोण र असन्तुष्टिका आधारमा नयाँ–नयाँ राजनीतिक धारहरु देखा परिरहेका छन् । यही विविधताले नेपालको राजनीतिमा ध्रुवीकरणलाई पनि बढाइरहेको छ ।
राजनीतिमा देखिएका प्रमुख शक्ति–धारहरु
परम्परागत शक्ति
नेपालमा परम्परागत राजनीतिक धारले राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक निरन्तरता र पुराना संस्थागत मूल्यहरुको संरक्षणको पक्षमा आफ्नो उपस्थिति खोजिरहेको छ । पछिल्ला वर्षहरुमा यस धारप्रति केही जनसमर्थन देखिनु वर्तमान व्यवस्थाप्रतिको असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि हुन सक्छ तर बदलिँदो समाज र लोकतान्त्रिक युगमा कुनै पनि शक्ति जनताको विश्वास जित्न स्पष्ट नीति, व्यवहारिक कार्यक्रम र लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धतासहित अघि बढ्नुपर्छ ।
प्रजातान्त्रिक शक्ति
नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने प्रजातान्त्रिक शक्तिले बहुदलीय व्यवस्था, नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र संवैधानिक शासनको पक्षमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । नेपाली कांग्रेसलगायत लोकतान्त्रिक धारका दलहरुले राजनीतिक परिवर्तनको नेतृत्व गरे पनि अहिले उनीहरुसामु ठूलो चुनौती आफ्नै सङ्गठन, विचार र कार्यशैलीलाई समयअनुकूल रुपान्तरण गर्नु हो । लोकतन्त्र केवल निर्वाचनमा सीमित हुँदैन । लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शिता, जनउत्तरदायित्व र सुशासनमा हुन्छ । लोकतान्त्रिक शक्तिहरुले यी पक्षलाई बलियो बनाउन सके मात्र जनविश्वास पुनः प्राप्त गर्न सक्छन् ।
वामपन्थी शक्ति
नेपालको राजनीतिमा वामपन्थी शक्तिको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ । सामाजिक न्याय, समानता, राज्यको पुनर्संरचना र परिवर्तनका मुद्दामा वामपन्थी आन्दोलनले लामो योगदान दिएको छ । विभिन्न समयमा वामपन्थी दलले सरकारको नेतृत्व पनि गरेका छन् तर वर्तमान समयमा वाम आन्दोलनभित्र पनि वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक एकता र जनतासँगको सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्ने आवश्यकता देखिन्छ । परिवर्तनका नारालाई व्यवहारिक उपलब्धिमा रुपान्तरण गर्न नसक्दा जनतामा निराशा उत्पन्न हुन सक्छ ।
नवयुवा (जेन–जी) शक्ति
आजको नयाँ पुस्ता परम्परागत राजनीतिक शैलीप्रति प्रश्न उठाइरहेको छ । सूचना–प्रविधिमा आधारित यो पुस्ता पारदर्शिता, सुशासन, रोजगारी, अवसर र परिणाममुखी शासन चाहन्छ । सामाजिक सञ्जालमार्फत् आफ्नो आवाज प्रभावकारी रुपमा प्रस्तुत गर्ने यो शक्ति नेपालको राजनीतिक बहसको नयाँ पक्ष बनेको छ । यसलाई केवल असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति मात्र होइन, राजनीतिक सुधारको सङ्केतका रुपमा पनि बुझ्नुपर्छ । तर युवा शक्तिले पनि केवल विरोध होइन, स्पष्ट नीति, सङ्गठन र जिम्मेवार विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ ।
अतिवादी प्रवृत्ति
राजनीतिमा फरक विचार स्वाभाविक हो, तर असहिष्णुता, घृणा, विभाजन र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाभन्दा बाहिर जाने प्रवृत्ति कुनै पनि समाजका लागि चुनौतीपूर्ण हुन्छ । अतिवादी सोचले क्षणिक रुपमा आकर्षण पैदा गर्न सक्छ, तर दीर्घकालीन रुपमा लोकतान्त्रिक संस्था र सामाजिक सद्भावलाई कमजोर बनाउँछ ।
ध्रुवीकरण ः चुनौती कि अवसर ?
राजनीतिक ध्रुवीकरण आफैंमा सधैं नकारात्मक हुँदैन । विचार र नीतिका आधारमा हुने स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ तर जब ध्रुवीकरण व्यक्तिगत विरोध, घृणा, असहिष्णुता र राष्ट्रिय हितभन्दा दलगत स्वार्थमा आधारित हुन्छ, त्यसले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ । नेपालमा पछिल्लो समय गठबन्धन राजनीति, दलहरुबिचको अविश्वास र सत्ता केन्द्रित प्रतिस्पर्धाले जनतामा निराशा बढाएको छ । चुनावअघि एउटा धारणा र चुनावपछि अर्को राजनीतिक समीकरण बन्ने प्रवृत्तिले राजनीतिक नैतिकतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
भविष्यको दिशा
नेपालको राजनीतिक भविष्य कुनै एउटा शक्ति वा दलले मात्र निर्धारण गर्ने होइन । लोकतन्त्रको सफलता विभिन्न विचार र शक्तिहरु बिचको स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, संवाद र सहकार्यमा निर्भर हुन्छ । राजनीतिक दलहरुले अब आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ । पुरानो शैलीको राजनीति, गुटीय स्वार्थ र केवल सत्ता प्राप्तिको सोचबाट माथि उठेर जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका मुद्दालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, सुशासन र आर्थिक विकासजस्ता विषयमा साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोण निर्माण गर्न सके मात्र राजनीति जनतासँग पुनः जोडिन सक्छ । नेपालको इतिहासले देखाएको छ कि सङ्कटको समयमा संवाद र सहमतिले नै निकास दिएको छ । राणा शासनको अन्त्यदेखि लोकतन्त्र स्थापना, शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणसम्मका यात्राहरु नेपाली समाजको सामूहिक प्रयासका परिणाम हुन् । आज पनि आवश्यकता विभाजनको होइन, लोकतान्त्रिक मूल्यमा आधारित सहकार्यको हो । आवश्यकता नयाँ नाराको मात्र होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कारको हो ।
अन्ततः नेपालको भविष्य परम्परा, लोकतन्त्र, वामपन्थी विचार, युवा आकांक्षा र परिवर्तनका चाहनाबिच सन्तुलन कायम गर्दै जनविश्वास जित्न सक्ने राजनीतिक संस्कारमा निर्भर हुनेछ । दलहरु सुध्रिए, लोकतन्त्र बलियो हुनेछ; लोकतन्त्र बलियो भयो भने मात्र नेपालको समृद्धिको यात्रा सुनिश्चित हुनेछ ।