यादव गिरी
नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई समयानुकूल, गुणस्तरीय तथा भविष्यको आवश्यकता अनुकूल रुपान्तरण गर्ने उद्देश्यका साथ यसको पुनःसंरचना र परिमार्जनबारे व्यापक बहस, छलफल तथा नीतिगत तयारी भइरहेको छ । यस क्रममा नेपाल सरकारले नयाँ शिक्षा नीति निर्माण तथा त्यसको कार्यान्वयनका लागि विभिन्न तहका पाठ्यक्रमहरु विकास गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइरहेको छ ।
बदलिँदो सामाजिक, आर्थिक, वैज्ञानिक तथा प्रविधिमैत्री परिवेशमा शिक्षालाई केवल कक्षाकोठाभित्र सीमित राखेर अपेक्षित सिकाइ उपलब्धि हासिल गर्न कठिन हुँदै गएको सन्दर्भमा शिक्षण–सिकाइका नवीन र प्रभावकारी अवधारणाहरुमाथि गम्भीर विमर्श आवश्यक देखिन्छ । यही परिवेशलाई दृष्टिगत गर्दै प्रस्तुत लेख तयार गरिएको हो ।
यस लेखको मूल उद्देश्य नेपालको भावी शिक्षा प्रणालीको पुनःसंरचनाका क्रममा ‘पर्खालविहीन कक्षाकोठा’ (ऋबिककचययmक ध्ष्तजयगत ध्बििक) को अवधारणालाई नीति निर्माण, पाठ्यक्रम विकास तथा शिक्षण(सिकाइ अभ्यासको अभिन्न अङ्गका रुपमा समावेश गरिनु पर्ने आवश्यकतामाथि विमर्श गर्नु हो ।
अनुभवात्मक सिकाइ, समुदायमा आधारित शिक्षण, प्रविधिको सार्थक उपयोग, प्राकृतिक तथा सामाजिक परिवेशलाई सिकाइको स्रोतका रुपमा प्रयोग गर्ने दृष्टिकोणले पर्खालविहीन कक्षाकोठाको अवधारणालाई विश्वव्यापी रुपमा प्रभावकारी शैक्षिक अभ्यासका रुपमा स्थापित गरिरहेको छ ।
नेपालको विविध भौगोलिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक विशेषतालाई शिक्षासँग जोड्दै विद्यार्थीमा सिर्जनशीलता, समस्या समाधान क्षमता, सहकार्य, नेतृत्व, अनुसन्धानमुखी सोच तथा जीवनोपयोगी सिप विकास गर्न यस अवधारणाले महङ्खवपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ । त्यसैले शिक्षा प्रणालीको पुनःसंरचना र पाठ्यक्रम परिमार्जनको वर्तमान सन्दर्भमा पर्खालविहीन कक्षाकोठाको सम्भावना, यसको सान्दर्भिकता, कार्यान्वयनका आधार तथा नीतिगत आवश्यकताबारे समयमै गम्भीर छलफल हुन अपरिहार्य देखिन्छ । यस लेखले नेपालको शिक्षा रुपान्तरणको यात्रामा पर्खालविहीन कक्षाकोठालाई एक वैकल्पिक शिक्षण अभ्यासका रुपमा मात्र नभई भविष्यको शिक्षाको अनिवार्य दिशाका रुपमा प्रस्तुत गर्दै त्यसका सम्भावना, चुनौती तथा कार्यान्वयनका आयामहरुको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छ ।
विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सूचना–प्रविधि, विश्वव्यापीकरण र ज्ञानको तीव्र विस्तारले मानव जीवनका लगभग सबै क्षेत्रलाई नयाँ ढङ्गले पुनर्परिभाषित गरिरहेको छ । आजको बालबालिकाले भोलि सामना गर्ने समाज, अर्थतन्त्र र रोजगारीको स्वरुप विगतका पुस्ताले कल्पना गरेभन्दा धेरै फरक हुनेछ ।
यही परिवर्तनले शिक्षालाई पनि नयाँ प्रश्नहरु सोध्न बाध्य बनाएको छ । के परम्परागत कक्षाकोठा मात्र भविष्यका नागरिक तयार पार्न पर्याप्त छन् ? के पाठ्यपुस्तकका पानामा सीमित ज्ञानले जीवनका जटिल चुनौतीहरुको सामना गर्न सक्षम बनाउँछ ? के परीक्षामा उच्च अङ्क प्राप्त गर्नु नै गुणस्तरीय शिक्षाको अन्तिम मापदण्ड हो ?
यी प्रश्नहरुको उत्तर खोज्ने क्रममा विश्व शिक्षा प्रणाली एउटा महङ्खवपूर्ण निष्कर्षतर्फ अग्रसर भएको छ– शिक्षा केवल कक्षाकोठाभित्र हुने प्रक्रिया होइन; शिक्षा जीवनसँग जोडिएको निरन्तर अनुभव, खोज, अभ्यास, सहकार्य र सिर्जनाको प्रक्रिया हो । यही सोचले ‘पर्खालविहीन कक्षाकोठा (ऋबिककचययmक ध्ष्तजयगत ध्बििक)’ को अवधारणालाई जन्म दिएको हो । यसको सार भनेको विद्यार्थीलाई चार पर्खालभित्र सीमित राखेर मात्र होइन, प्रकृति, समुदाय, कार्यस्थल, संस्कृति, प्रविधि, अनुसन्धान, प्रयोगशाला, सङ्ग्रहालय, कृषि, उद्योग, स्थानीय सम्पदा र दैनिक जीवनका अनुभवसँग जोडेर सिकाउनु हो ।
यसले शिक्षालाई वास्तविक जीवनसँग जोड्छ र सिकाइलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ । नेपालको शिक्षा प्रणालीले पनि पछिल्ला वर्षहरुमा गुणस्तरीय शिक्षाको बहसलाई प्राथमिकता दिएको छ । विद्यालयहरुको सङ्ख्या बढेको छ, भौतिक पूर्वाधारमा सुधार आएको छ, सूचना–प्रविधिको प्रयोग विस्तार भइरहेको छ र नीतिगत सुधारका प्रयासहरु पनि भएका छन् ।
तथापि, सिकाइको गुणस्तर, सिर्जनात्मकता, समस्या समाधान गर्ने क्षमता, अनुसन्धानमुखी सोच, व्यवहारिक सिप तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको क्षेत्रमा अझै पनि उल्लेखनीय सुधार आवश्यक देखिन्छ । धेरै विद्यालयमा अझै पनि शिक्षण प्रक्रिया शिक्षक केन्द्रित छ । विद्यार्थीले सुन्ने, सम्झने र परीक्षामा दोहो¥याउने अभ्यास नै सिकाइको प्रमुख आधार बनेको छ । यस्तो प्रणालीले ज्ञान त दिन सक्छ, तर जीवनका जटिल परिस्थितिमा त्यो ज्ञान प्रयोग गर्ने क्षमता भने सीमित रहन सक्छ ।
आजको विश्वले खोजिरहेको नागरिक केवल जानकारी भएको व्यक्ति होइन; नयाँ परिस्थितिमा सोच्न सक्ने, समस्या समाधान गर्न सक्ने, सहकार्य गर्न सक्ने, नैतिक निर्णय लिन सक्ने, सिर्जनात्मक रुपमा काम गर्न सक्ने र जीवनभर सिकिरहने व्यक्ति हो । यस्ता गुण केवल व्याख्यान सुनेर वा पुस्तक पढेर मात्र विकास हुँदैनन् । यी गुणहरु अनुभव, अभ्यास, अन्तरक्रिया र वास्तविक जीवनसँगको निरन्तर सम्पर्कबाट विकसित हुन्छन् । त्यसैले अनुभवात्मक सिकाइ (भ्हउभचष्भलतष्ब िीभबचलष्लन) आज विश्व शिक्षाको केन्द्रमा पुगेको छ ।
अनुभवात्मक सिकाइ भन्नाले विद्यार्थीले प्रत्यक्ष अनुभव, अवलोकन, प्रयोग, अनुसन्धान, परियोजना, छलफल, समुदायसँगको सहकार्य र आत्मचिन्तनका माध्यमबाट ज्ञान निर्माण गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ । यसमा शिक्षक ज्ञानको एकमात्र स्रोत नभई सिकाइको सहयात्री, मार्गदर्शक र प्रेरक बन्छन् । विद्यार्थी निष्क्रिय श्रोता नभई सक्रिय अन्वेषक बन्छ ।
यस प्रक्रियामा सिकाइ केवल ‘के सिक्ने’ भन्ने विषयमा सीमित रहँदैन; ‘किन सिक्ने’, ‘कसरी सिक्ने’ र ’सिकेको कुरा कहाँ प्रयोग गर्ने’ भन्ने पक्ष पनि समान रुपमा महङ्खवपूर्ण हुन्छ ।
परम्परागत शिक्षामा विद्यार्थीले विज्ञानको सिद्धान्त पुस्तकमा पढ्छ । अनुभवात्मक सिकाइमा उसले प्रयोगशालामा प्रयोग गर्छ, खेतबारीमा माटो परीक्षण गर्छ, स्थानीय नदीको पानीको गुणस्तर अध्ययन गर्छ, मौसमको प्रभाव विश्लेषण गर्छ र आफ्ना निष्कर्ष प्रस्तुत गर्छ । त्यस्तै, सामाजिक अध्ययनको विषय केवल इतिहासका मिति सम्झने अभ्यासमा सीमित रहँदैन ।
विद्यार्थी स्थानीय समुदायका ज्येष्ठ नागरिकसँग अन्तर्वार्ता लिन्छ, ऐतिहासिक स्थलहरुको अध्ययन गर्छ, स्थानीय शासन प्रणाली बुझ्छ र आफ्नै समाजका समस्याको समाधान खोज्ने परियोजनामा सहभागी हुन्छ । यसरी सिकेको ज्ञान दीर्घकालीन, व्यवहारिक र जीवनोपयोगी बन्छ ।
आज विद्यालयको अर्थ पनि विस्तार हुँदै गएको छ । विद्यालय अब केवल भवन होइन; सिक्ने संस्कृति हो । पुस्तकालय, प्रयोगशाला, खेलमैदान, वन, नदी, सङ्ग्रहालय, स्थानीय बजार, उद्योग, अस्पताल, कृषि फार्म, सांस्कृतिक सम्पदा, डिजिटल प्लेटफर्म र समुदायका अनुभवी व्यक्तिहरु सबै सिकाइका स्रोत बन्न सक्छन् ।
एउटा किसानले मौसमअनुसार खेती गर्ने ज्ञान सिकाउन सक्छन् । स्थानीय कलाकारले संस्कृति र सिर्जनात्मकताको पाठ पढाउन सक्छन् । स्वास्थ्यकर्मीले सार्वजनिक स्वास्थ्यको व्यवहारिक ज्ञान दिन सक्छन् । उद्यमीले आर्थिक सोच र उद्यमशीलताको अनुभव बाँड्न सक्छन् । यस अर्थमा सम्पूर्ण समाज नै एउटा विशाल कक्षाकोठामा रुपान्तरण हुन सक्छ ।
नेपाल जस्तो विविधता सम्पन्न देशका लागि यो अवधारणा अझ बढी सान्दर्भिक छ । हिमाल, पहाड, तराई, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा, भाषा, कला, कृषि, पर्यटन, जलस्रोत, वन, हस्तकला र स्थानीय ज्ञान आफैंमा अनुपम सिकाइ सामग्री हुन् । दुर्भाग्यवश, यी स्रोतहरुलाई विद्यालय शिक्षासँग पर्याप्त रुपमा जोड्न सकिएको छैन । विद्यार्थीले आफ्नै गाउँको नदी, वन, माटो, स्थानीय इतिहास वा परम्परागत सीपबारे भन्दा विदेशी उदाहरण धेरै पढ्ने अवस्था अझै पनि विद्यमान छ ।
परिणामतः शिक्षाले स्थानीय जीवनसँग आवश्यक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकेको छैन । शिक्षाको उद्देश्य केवल प्रमाणपत्र वितरण गर्नु होइन; सक्षम, जिम्मेवार, नैतिक र आत्मनिर्भर नागरिक निर्माण गर्नु हो । यदि विद्यालयले जीवनसँग सम्बन्धित प्रश्न उठाउन सक्दैन, स्थानीय समस्याको समाधान खोज्न प्रेरित गर्न सक्दैन र विद्यार्थीलाई आफ्नो समाजसँग जोड्न सक्दैन भने त्यो शिक्षा अपूर्ण रहन्छ । त्यसैले पर्खालविहीन कक्षाकोठाको अवधारणाले शिक्षालाई स्थानीय सन्दर्भसँग जोड्दै विश्वव्यापी क्षमताको विकास गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ ।
कोभिड–१९ महामारीले पनि शिक्षालाई एउटा महङ्खवपूर्ण पाठ सिकायो । विद्यालयका भवनहरु बन्द भए, तर सिकाइ पूर्ण रुपमा रोकिएन । डिजिटल माध्यम, अनलाइन कक्षा, घरपरिवार, समुदाय र स्वअध्ययनले सिकाइका वैकल्पिक मार्गहरु खोलिदिए । यस अनुभवले शिक्षा कुनै निश्चित भवनमा मात्र सीमित नहुने स्पष्ट सन्देश दियो ।
यद्यपि, प्रविधि आफैं समाधान होइन । प्रविधि, शिक्षक, समुदाय र प्रत्यक्ष अनुभवबिच सन्तुलित सम्बन्ध स्थापित गर्नसके मात्र गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव हुन्छ । पर्खालविहीन कक्षाकोठाको अर्थ विद्यालयको महङ्खव घटाउनु पनि होइन । बरु विद्यालयलाई समाजसँग अझ गहिरो रुपमा जोड्नु हो ।
कक्षाकोठाले आधारभूत अवधारणा, अनुशासन, संवाद र मार्गदर्शन दिन्छ भने बाह्य संसारले त्यस ज्ञानलाई परीक्षण गर्ने, विस्तार गर्ने र जीवनसँग जोड्ने अवसर दिन्छ । यी दुवै पक्षको सन्तुलित समन्वय नै भविष्यको प्रभावकारी शिक्षा हो ।
आजका बालबालिका केवल भविष्यका नागरिक मात्र होइनन्; वर्तमानका सक्रिय सहभागी पनि हुन् । उनीहरुलाई प्रश्न सोध्न, अनुसन्धान गर्न, गल्ती गर्न, पुनः प्रयास गर्न, सहकार्य गर्न र नयाँ समाधान खोज्न प्रेरित गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै आधुनिक शिक्षाको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ ।
अनुभवात्मक सिकाइले यही वातावरण सिर्जना गर्छ । यसले विद्यार्थीमा आत्मविश्वास, नेतृत्व, सहकार्य, संवाद, निर्णय क्षमता, उत्तरदायित्व, नवप्रवर्तन र सामाजिक संवेदनशीलताको विकास गर्छ । यी सबै गुणहरु चौथो औद्योगिक क्रान्तिको युगमा अत्यन्त आवश्यक मानिन्छन् ।
नेपालको विद्यालय शिक्षा अब केवल पाठ्यपुस्तक केन्द्रित अभ्यासबाट अघि बढेर जीवन केन्द्रित सिकाइतर्फ उन्मुख हुनुपर्ने समय आएको छ । शिक्षाले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने होइन, जीवनका चुनौतीहरु सामना गर्न सक्षम बनाउने लक्ष्य लिनुपर्छ । यसका लागि पाठ्यक्रम, शिक्षण विधि, मूल्याङ्कन प्रणाली, शिक्षकको भूमिका, विद्यालय व्यवस्थापन र समुदायको सहभागितामा समग्र परिवर्तन आवश्यक छ । पर्खालविहीन कक्षाकोठा यही परिवर्तनको आधारभूत दर्शन हो, जसले शिक्षालाई जीवित, गतिशील, व्यवहारिक र मानवीय बनाउँछ ।
अबको शिक्षा केवल ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया होइन; ज्ञान सिर्जना गर्ने प्रक्रिया हो । अबको विद्यार्थी केवल जानकारी सङ्कलन गर्ने व्यक्ति होइन; खोज, अनुसन्धान, विश्लेषण, नवप्रवर्तन र सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको सक्रिय नागरिक हो । यही कारणले पर्खालविहीन कक्षाकोठाको अवधारणा कुनै क्षणिक शैक्षिक प्रवृत्ति होइन, भविष्यको शिक्षाको अपरिहार्य दिशा हो ।