नुमाकान्त पौडेल
परम्परागत सञ्चारमाध्यमको घेराभन्दा बाहिर रहेका आम नागरिकहरुले आफैं सूचना संकलन, लेखन, सम्पादन र प्रसारण गर्ने प्रक्रिया नै ‘नागरिक पत्रकारिता’ हो । नेपालको सन्दर्भमा, २०६२÷६३ को जनआन्दोलनपछि यसको अवधारणाले व्यापकता पाएको देखिन्छ । आजको डिजिटल युगमा हात-हातमा रहेका स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँचले गर्दा हरेक नागरिक एक सम्भावित पत्रकार बनेका छन् ।
छिमेकी देशहरुमा नागरिक पत्रकारिता
नागरिक पत्रकारिताको अवधारणा सन् १९८० र ९० को दशकमा ’पब्लिक जर्नालिज्म’ को रुपमा सुरु भएको मानिन्छ । यद्यपि, सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ को ट्वीन टावर आक्रमण र सन् २००४ को दक्षिणपूर्वी एसियामा आएको विनाशकारी सुनामीका समयमा नागरिकहरुले खिचेका तस्बिर र भिडियोहरुले यसको महत्वलाई विश्वव्यापी रुपमा स्थापित गरे ।
प्रविधिमा भएको क्रान्ति, विशेषगरी फेसबुक, एक्स (ट्विटर), युट्युब र टिकटक जस्ता प्लेटफर्महरुले नागरिकलाई ‘प्रकाशक’ नै बनाइदिएका छन् । सन् २०११ को ‘अरब स्प्रिङ’ आन्दोलनमा नागरिक पत्रकारिताले सत्ता परिवर्तनसम्मको भूमिका खेल्यो । इरानको चुनावी प्रदर्शन वा अमेरिकाको ‘ब्ल्याक लाइभ्स म्याटर’ आन्दोलनमा नागरिक पत्रकारले कैद गरेका दृश्यहरुले नै विश्वको ध्यान केन्द्रित गर्न सफल भएका थिए । नेपालका केही छिमेकी देशहरुमा यसको अवस्था र अभ्यास निकै भिन्न छ ।
भारत
भारतमा नागरिक पत्रकारिताको अभ्यास दक्षिण एसियामै निकै उन्नत र व्यापक छ ।
प्रविधिको प्रयोग : स्मार्टफोन र सस्तो इन्टरनेटको पहुँचले गर्दा भारतमा नागरिक पत्रकारिताले ठूलो रुप लिएको छ । ग्रामीण क्षेत्रका समस्याहरुलाई मूलधारको मिडियासम्म पु¥याउन नागरिकहरु सक्रिय छन् ।
प्रमुख प्लेटफर्महरु : ’सीजीनेट स्वर’ जस्ता प्लेटफर्महरुले दुर्गम क्षेत्रका आदिवासी र नागरिकलाई आफ्ना समस्या मोबाइलमार्फत रेकर्ड गरेर सार्वजनिक गर्ने सुविधा दिएका छन् । सीजीनेट स्वर ले मोबाइल पत्रकारिता (मोजो)को क्षेत्रमा विश्वमै चर्चित उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव : ट्विटर, फेसबुक र ह्वाट्सएप मार्फत तत्काल सूचना सम्प्रेषण गर्ने कार्य तीव्र छ । यद्यपि, ‘फेक न्यूज’ (गलत सूचना) को चुनौती पनि यहाँ उत्तिकै गम्भीर छ ।
चीन
चीनमा नागरिक पत्रकारिताको स्वरुप भारत वा नेपालको तुलनामा फरक र नियन्त्रित छ ।
राज्यको निगरानी : चीनमा इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा राज्यको कडा निगरानी हुन्छ । फेसबुक, ट्विटर जस्ता अन्तर्राष्टिूय प्लेटफर्महरु प्रतिबन्धित छन् ।
स्वदेशी प्लेटफर्म : चिनियाँ नागरिकले ’वेइबो’ र ’वीच्याट’ जस्ता स्वदेशी एपहरु मार्फत् सूचना आदानप्रदान गर्छन् ।
चुनौतीहरु : गम्भीर राजनीतिक वा सामाजिक विषयमा नागरिक पत्रकारिता गर्न कठिन छ । कोभिड–१९ को सुरुवातमा उहानबाट केही नागरिक पत्रकारहरुले भिडियोहरु सार्वजनिक गरेका थिए, तर उनीहरुले राज्यको तर्फबाट कडा कानुनी कारबाही भोग्नुपरेको थियो ।
भुटान
भुटानमा नागरिक पत्रकारिता तुलनात्मक रुपमा नयाँ अवधारणा हो । यहाँको भौगोलिक अवस्था र सीमित सञ्चार माध्यमका कारण पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल नागरिक पत्रकारिताको मुख्य प्लेटफर्म बनेको छ ।
प्रविधि र पहुँच : दुर्गम क्षेत्रका नागरिकहरुले मोबाइलमार्फत स्थानीय समस्या र घटनाहरु सार्वजनिक गर्ने गरेका छन् ।
चुनौती : भुटानमा कडा पत्रकारिता आचारसंहिता र ’ग्रस नेशनल ह्याप्पिनेस’ ९न्ल्ज्० को अवधारणाका कारण नागरिक पत्रकार पनि जिम्मेवार हुनुपर्ने दबाब रहन्छ ।
पाकिस्तान
पाकिस्तानमा नागरिक पत्रकारिता निकै सक्रिय र प्रभावशाली छ। यहाँका नागरिकहरुले राजनीतिक उथलपुथल, प्राकृतिक प्रकोप र मानव अधिकारका मुद्दाहरु उठाउन नागरिक पत्रकारितालाई हतियार बनाएका छन् ।
प्लेटफर्म : ट्विटर र यूट्यूब यहाँका नागरिक पत्रकारहरुका लागि लोकप्रिय माध्यम हुन् ।
जोखिम : पाकिस्तानमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि बेलाबेला लाग्ने प्रतिबन्ध र डिजिटल अधिकारका कानुनहरुका कारण नागरिक पत्रकारहरुले कानुनी र सुरक्षा चुनौतीहरु सामना गर्नुपर्ने हुन्छ ।
बंगलादेश
बंगलादेशमा ब्लगिङ र सामाजिक सञ्जालमार्फत नागरिक पत्रकारिताको लामो इतिहास छ । सन् २०१३ को ’शाहबाग आन्दोलन’ मा नागरिक पत्रकार र ब्लगरहरुको भूमिका ऐतिहासिक मानिन्छ ।
सक्रियता : जलवायु परिवर्तन, सामाजिक न्याय र महिला अधिकारका विषयमा यहाँका युवाहरु नागरिक पत्रकारितामा बढी संलग्न छन् ।
कानुनी कडाइ : बंगलादेशको ’डिजिटल सुरक्षा ऐन’ का कारण कतिपय अवस्थामा नागरिक पत्रकारहरुले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रुपमा राख्न कठिनाइ भोग्नुपर्र्ने अवस्था छ ।
नेपालमा नागरिक पत्रकारिताको विकासक्रम
नेपालमा नागरिक पत्रकारिताको जग ब्लगिङबाट शुरु भएको मानिन्छ । विशेषगरी २०६१ सालमा तत्कालीन शाही शासनको समयमा जब मूलधारका सञ्चारमाध्यममाथि सेन्सरसिप लगाइएको थियो, तब ’माइसंसार’ जस्ता ब्लगहरुले सूचनाको खडेरी मेटाउने काम गरेका थिए । त्यसपछि फेसबुक, ट्विटर र युट्युब जस्ता सामाजिक सञ्जालको उदयले यसलाई अझै तीव्र बनायो ।
२०७२ सालको विनाशकारी महाभूकम्पको समयमा नागरिक पत्रकारिताको ठूलो प्रभाव देखियो । दुर्गम गाउँका नागरिकहरुले खिचेका तस्बिर र भिडियोहरुका आधारमा राहत र उद्धारका कार्यहरु सञ्चालन गरिएका थिए । यसले के प्रमाणित ग¥यो भने, पत्रकारिता केवल तालिमप्राप्त व्यक्तिहरुको मात्र पेसा होइन, यो त समाजप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो ।
नेपालमा पनि नागरिक पत्रकारिता फस्टाउँदै गएको छ । विशेषगरी भूकम्प, बाढी र राजनीतिक आन्दोलनका बेला आम नागरिकले फेसबुक र टिकटक मार्फत प्रत्यक्ष जानकारी दिएर महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । नेपालमा नागरिक पत्रकारिताले सरकारी अधिकारीको ध्यानाकर्षण गराउन सहयोग गरे पनि भ्रामक सूचनाको जोखिम भने बढ्दो छ ।
नागरिक पत्रकारिताका प्रमुख आयामहरु
लोकतान्त्रिक आवाज : नागरिक पत्रकारिताले मूलधारका मिडियाले समेट्न नसकेका सीमान्तकृत समुदाय, दुर्गम क्षेत्र र भुइँ मानिसहरुको आवाजलाई स्थान दिन्छ । यसले सत्ता र शक्तिलाई प्रश्न गर्ने नयाँ मञ्च प्रदान गरेको छ ।
तत्काल सूचना : कुनै पनि घटना घटेको केही सेकेन्डभित्रै सामाजिक सञ्जालमार्फत जानकारी बाहिर आउँछ । सञ्चारकर्मी पुग्न नसकेका स्थानमा त्यहीँका स्थानीय नागरिकहरुले प्रत्यक्ष जानकारी दिने हुँदा सूचना प्रवाहमा गतिशीलता आएको छ ।
भ्रष्टाचार र विकृतिविरुद्धको हतियारः पछिल्लो समय नेपालका सरकारी कार्यालयहरुमा हुने ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचारका विरुद्ध नागरिकहरुले लुकीछिपी भिडियो खिचेर सार्वजनिक गर्ने गरेका छन् । यसले सार्वजनिक निकायहरुलाई जिम्मेवार बनाउन मद्दत पु¥याएको छ ।
चुनौती र जोखिमहरु
जसरी नागरिक पत्रकारिताका सकारात्मक पक्षहरु छन्, यसका चुनौतीहरु पनि उत्तिकै जटिल छन्ः
भ्रामक सूचना : कुनै पनि सम्पादकीय परीक्षण नहुने भएकाले नागरिक पत्रकारितामार्फत गलत वा भ्रामक सूचना छिटो फैलने डर हुन्छ । यसले समाजमा भ्रम र कहिलेकाहीँ त साम्प्रदायिक दंगा समेत निम्त्याउन सक्छ ।
गोपनीयताको हकको हनन् : कतिपय अवस्थामा नागरिकहरुले अरूको व्यक्तिगत गोपनीयताको ख्याल नगरी फोटो वा भिडियो खिचेर सार्वजनिक गरिदिन्छन्, जसले गर्दा कानुनी र नैतिक प्रश्नहरु उब्जिने गरेका छन् ।
कानुनी अनभिज्ञता : धेरैजसो नागरिक पत्रकारहरुलाई ‘प्रेस काउन्सिल’को आचारसंहिता वा साइबर कानुनको बारेमा जानकारी हुँदैन । यसले गर्दा उनीहरु अनहाकमै कानुनी फन्दामा पर्न सक्छन् ।
सतही विश्लेषण : मूलधारका पत्रकारमा जस्तो विषयवस्तुको गहिरो अध्ययन र सन्तुलन कायम गर्ने सीप सबै नागरिकमा हुँदैन । यसले गर्दा समाचारको विश्वसनीयतामा प्रश्न उठ्ने गर्छ ।
वर्तमान अवस्था र ‘युट्युब’ पत्रकारिता
नेपालमा हाल ‘युट्युब’ र ‘टिकटक’ नागरिक पत्रकारिताका मुख्य माध्यम बनेका छन् । ‘घरघरमा पत्रकार’ भन्ने उखान जस्तै भएको छ । तर, डलर कमाउने र भ्यूज बढाउने नाममा कतिपयले सनसनीपूर्ण शीर्षक राखेर भ्रामक भिडियो हाल्ने प्रवृत्ति पनि बढेको छ । यसले वास्तविक र इमानदार नागरिक पत्रकारिताको छविमा धक्का पु¥याइरहेको छ ।
सरकारले पनि अनलाइन सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई नियमन गर्न विभिन्न निर्देशिकाहरु ल्याइरहेको छ । तर, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र नियमनको बीचमा सन्तुलन मिलाउनु राज्यको लागि पनि चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।
अन्त्यमा, नागरिक पत्रकारिता लोकतन्त्रको एक सशक्त स्तम्भ हो । यसले आम नागरिकलाई सुसूचित गर्ने मात्र होइन, राज्यका संयन्त्रलाई खबरदारी समेत गर्दछ । नेपाल जस्तो भौगोलिक विकटता भएको देशमा यसको महत्त्व अझ बढी छ । तर, यसको सफलताका लागि नागरिकमा ‘मिडिया साक्षरता’ हुनु जरुरी छ ।
सूचना प्रवाह गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँच गर्ने, कसैको मर्यादामा आँच नपु¥याउने र कानुनी दायरालाई बुझ्ने हो भने नेपालमा नागरिक पत्रकारिताले समृद्ध समाज निर्माणमा ठूलो योगदान पु¥याउन सक्छ ।
भारतमा यो क्षेत्र खुला र प्रविधिमैत्री छ भने चीनमा निकै नियन्त्रित छ । नेपाल यी दुवैको बीचमा रहेर प्रविधिको प्रयोग र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभ्यास गरिरहेको छ । नागरिक पत्रकारिता मूलधारको पत्रकारिताको शत्रु होइन, बरु यो त एक पूरक शक्ति हो । जबसम्म नागरिकहरु सचेत र जिम्मेवार रहन्छन्, तबसम्म यो माध्यमले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याइरहनेछ ।
(पौडेल विगत २५ वर्षदेखि सञ्चार क्षेत्रमा कार्यरत छन् ।)