किरण थापा
केही दिनअघि एउटा विद्यालयमा भेटिएकी एकजना आमाले भनिन्, मेरो छोराले परीक्षामा राम्रो नम्बर ल्याउन सकेन भनेर दिनभरि रोयो । मैले उसलाई सम्झाउने कोशिस गरेँ, तर केही काम लागेन । अनि मैले नै उसको लागि शिक्षकसँग गएर कुरा गरिदिएँ ।
उनले यो कुरा गर्दा अनुहारमा सन्तुष्टि थियो, आफूले सही काम गरेको भावना थियो । तर, मनोविज्ञानको दृष्टिकोणले हेर्दा, उनले आफ्नो छोराका लागि बाटोको एउटा ढुङ्गा पन्छाइदिएकी थिइन् र छोराले त्यो ढुङ्गा आफैँ उठाउन सिक्ने मौका त्यही क्षण गुमाएको थियो ।
यो एउटा घरको कुरा मात्र होइन । हाम्रो समाजमा यस्ता दृश्यहरु हरेक दिन, हरेक घरमा, हरेक विद्यालयमा दोहोरिइरहेका छन् । बालबालिकालाई माया गर्नु राम्रो हो, तर त्यो मायाको तरिकाले नै उनीहरुको भविष्य निर्धारण हुन्छ । हामीले जुन बच्चालाई हरेक पटक बचाउँछौँ, त्यो बच्चा अर्को पटक झनै कमजोर भएर आउँछ, किनभने उसले आफ्नो शक्ति चिन्ने मौका कहिल्यै पाएको हुँदैन ।
आजका बालबालिका केवल भौतिक सुविधाका भोका छैनन्, उनीहरु आफ्नो आत्मसम्मान, व्यक्तिगत सीमा र स्वनिर्णयको बारेमा निकै सचेत छन् । उनीहरु चाहन्छन् कि परिवार र विद्यालयले उनीहरुका भावना र चाहनाको महत्त्व दिओ्स । तर, वास्तविकता भने फरक छ ।
नेपालका ६० प्रतिशतभन्दा बढी बालबालिका अझै पनि घर वा विद्यालयमा कुनै न कुनै रुपको शारीरिक वा मानसिक दबाबको सिकार भइरहेका छन् । यस्तो वातावरणले उनीहरुको स्वतन्त्र रुपमा सोच्ने र आफैँ निर्णय गर्ने क्षमतामा गम्भीर असर पारिरहेको छ ।
हाम्रो समाजले आधुनिक बालमनोविज्ञानको कुरा गर्न त थालेको छ, तर व्यवहारमा भने बालबालिकालाई पूर्ण नियन्त्रणमा राख्ने पुरानो सोच अझै हावी नै छ । यसको नतिजा के हुन्छ भने, बालबालिकाको व्यक्तित्व विकासका लागि चाहिने मौका र वातावरण हामी बुझ्दै नबुझी खोजिरहेका हुन्छौँ ।
प्रसिद्ध अमेरिकी मनोवैज्ञानिक डा. मेरी अल्भर्डले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यका बारेमा एउटा महङ्खवपूर्ण कुरा भन्नुभएको छ, ‘रेजिलिएन्स’ अर्थात् मानसिक दृढता कुनै जन्मजात उपहार होइन, यो एउटा सिक्न सकिने सीप हो ।
बालमनोविज्ञानमा एउटा साझा भ्रम छ कि मानसिक दृढता केही विशेष बालबालिकामा मात्र हुन्छ । तर डा. अल्भर्डको भनाइ छ, जसरी एउटा बच्चाले निरन्तर अभ्यासबाट साइकल चलाउन सिक्छ, त्यसरी नै प्रतिकूल परिस्थितिको सामना गर्ने क्षमता पनि अनुभव र अभ्यासबाट विकास गर्न सकिन्छ ।
आजको ‘तुरुन्तै नतिजा खोज्ने’ युगमा बच्चाहरु कुनै पनि चुनौती आउँदा छिट्टै हार मान्छन्, निराश हुन्छन् । यस्तो बेलामा उनीहरुका लागि समस्या हटाइदिनु होइन, समस्यासँग जुध्न सक्ने बनाउनु हो । यही डा. अल्भर्डको मुख्य विचार हो र यसैका आधारमा उहाँले पाँचवटा ठोस आधारस्तम्भ तय गर्नुभएको छ ।
पहिलो आधार : सानो कदमको ठूलो ताकत
कुनै बच्चाले गृहकार्य गर्न नसक्दा ‘म कहिल्यै सक्दिनँ’ भन्छ । यस्तो बेलामा धेरैजसो अभिभावक ‘तिमीले सक्छौ’ भनेर उत्साहित गराउने कोशिस गर्छन् । तर डा. अल्भर्ड भन्नुहुन्छ, यो पर्याप्त छैन । उहाँको ‘एक्सन माइन्डसेट’ को अवधारणा भनेको बच्चालाई सोध्नु, ‘अहिले तुरुन्तै गर्न सकिने एउटा सानो काम के हो ?’
यो एउटा साधारण प्रश्नले बच्चाको दिमागलाई निराशाबाट निकालेर सम्भावनातर्फ मोड्छ । जब बच्चाले एउटा सानो कदम चाल्छ र त्यसमा सफल हुन्छ, उसको मनमा ‘म पनि गर्न सक्छु’ भन्ने विश्वास जागृत हुन्छ । यही साना सफलताको जगमा नै ठूलो आत्मविश्वास बन्छ । बच्चालाई पहाड देखाउनुभन्दा पहिलो पाइला चाल्न सिकाउनु, यही गर्ने मानसिकताको सार हो ।
दोस्रो आधार : भावनालाई नाम दिनु
नरो, केही भएको छैन, यो वाक्य हामीले बालबालिकालाई कति पटक भनेका छौँ ? तर मनोविज्ञानको दृष्टिमा, यो बच्चाको भावनालाई बेवास्ता गर्नु हो । बच्चाका भावनाहरु साँचो हुन्छन् र ती भावनाहरुलाई दबाउँदा उनीहरुको मानसिक विकासमा नकारात्मक असर पर्छ ।
डा. अल्भर्डका अनुसार, वास्तविक मानसिक विकास भनेको भावनालाई दबाउनु होइन, बरु त्यसलाई सही तरिकाले बुझ्न र व्यक्त गर्न सिकाउनु हो । उहाँले ‘भावना चिन्नु नै भावना जित्नु’ भन्ने सिद्धान्त अगि सार्नुहुन्छ, भावनालाई चिनेर मात्र त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
जब एउटा बच्चाले भन्न सक्छ, मलाई अहिले धेरै रिस उठिरहेको छ वा म डराइरहेको छु, तब उसको दिमागको आधा तनाव स्वतः कम हुन्छ । यसका साथै, म यो कहिल्यै सक्दिनँ भन्ने सोचलाई ‘म सानो कदमबाट सुरु गर्छु’ तर्फ मोड्न सिकाउनु, जसलाई मनोविज्ञानमा दृष्टिकोण बदल्नु भनिन्छ, बच्चाको जीवनमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
तेस्रो आधार : एउटा भरपर्दो मान्छेको माया
डा. अल्भर्ड भन्नुहुन्छ, मानसिक दृढता एक्लैको यात्रा होइन । अनुसन्धानहरुले देखाउँछन् कि जुन बालबालिकाको जीवनमा कम्तीमा एकजना भरपर्दो वयस्क हुन्छ, चाहे त्यो आमाबाबु होस्, शिक्षक होस् वा छिमेकी, ती बालबालिका जति कठिन परिस्थिति आए पनि उम्किन सक्छन् ।
यो भरपर्दो मान्छे भनेको सधैँ समस्या हल गरिदिने व्यक्ति होइन । बरु यो त्यो मान्छे हो जसले कुनै सर्त बिना माया गर्छ, विश्वास गर्छ र मन खोलेर सुन्छ । त्यस्तो सम्बन्धको न्यानोपनले नै बच्चालाई असुरक्षाको भावनाबाट बाहिर निकाल्छ । साथीभाइसँगको स्वस्थ सम्बन्धले ‘म एक्लो छैन’ भन्ने भावना दिन्छ, र यही भावनात्मक सुरक्षाको जगमा नै मानसिक दृढता फस्टाउँछ ।
चौथो आधार : समस्या सुल्झाइदिनु होइन, सुल्झाउन सिकाउनु
बच्चा रोयो कि तुरुन्तै दगुरेर समस्या हल गरिदिने, यो स्वाभाविक अभिभावकीय माया हो । तर यही मायाले बच्चालाई लामो समयमा कमजोर बनाउन सक्छ । जब हामी सधैँ समस्या हल गरिदिन्छौँ, बच्चाले सिक्ने अवसर पाउँदैन ।
उसको ‘म आफैँ गर्न सक्छु’ भन्ने भावना विस्तारै मर्दै जान्छ । डा. अल्भर्डका अनुसार, वैज्ञानिक हुर्काइको सिद्धान्त भनेको बच्चालाई आफैँ सोच्न दिनु हो । ‘समस्या के हो ? यसका समाधान के–के हुन सक्छन् ? कुन उपाय अपनाए कस्तो नतिजा आउला ?’, यी प्रश्नहरु सोध्न लगाउनु ।
यो प्रक्रियाबाट बच्चाले आफ्नै बुद्धिले समाधान खोज्न सिक्छ । साना–साना समस्याहरु आफैँ हल गर्दै जाँदा ‘म पनि सक्छु’ भन्ने आत्मविश्वास बन्दै जान्छ, जुन ठूला चुनौतीहरुका अगाडि पनि काम आउँछ । यो सिप सिकेको बच्चा भविष्यमा जुनसुकै क्षेत्रमा गए पनि, पढाइमा होस्, काममा होस् वा सम्बन्धमा होस्, आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्षम हुन्छ ।
पाँचौँ आधार : अरुलाई मद्दत गर्दा आफ्नो हिम्मत बढ्छ
यो अलि अनौठो लाग्न सक्छ, अरुलाई मद्दत गरेर आफू कसरी बलियो हुने? तर मनोविज्ञानले यसलाई सहयोगी व्यवहार भनेर पुष्टि गर्छ । डा. अल्भर्डका अनुसार, जब बालबालिका स्वयंसेवामा लाग्छन्, साना आफूभन्दा सानाहरुलाई पढाउन मद्दत गर्छन् वा घरका कामकाजमा सहभागी हुन्छन्, उनीहरुमा ‘मैले पनि केही राम्रो काम गर्न सक्छु’ भन्ने भावना जागृत हुन्छ ।
यो भावनाले उनीहरुलाई भित्रैबाट बलियो, जिम्मेवार र मानवीय बनाउँछ । अरुका लागि केही गर्न सक्दाको त्यो सन्तुष्टि नै बच्चाको आत्मविश्वासको सबैभन्दा गहिरो स्रोत हो । यसले बच्चालाई आफ्नै नजरमा मूल्यवान र सम्मानित महसुस गराउँछ र यही भावनाले नै उसलाई जीवनमा अगि बढ्ने हिम्मत दिन्छ । सहयोग गर्ने स्वभाव भएको बच्चा समाजमा सधैँ प्रिय हुन्छ र त्यो प्रेमले उसलाई झनै बलियो बनाउँछ ।
ती आमा जसले छोराको बदला शिक्षकसँग कुरा गरिदिइन्, उनको माया निश्चय नै साँचो थियो । तर, त्यो माया अलि फरक तरिकाले देखाउन सकिन्थ्यो । शिक्षकसँग आफैँ कुरा गर्न के गाह्रो छ ? कसरी गर्ने होला ? म साथमा हुन्छु, तर कुरा तिमी नै गर्नेछौ, यसरी छोरालाई साथ दिएको भए उसले जीवनभर काम लाग्ने एउटा साहस र आत्मविश्वास सिक्ने थियो ।
एउटा सानो क्षणले कति ठूलो फरक पार्न सक्थ्यो । डा. अल्भर्डको भनाइको सार यही हो, बालबालिकालाई समस्यारहित संसार दिन खोज्नुभन्दा उनीहरुलाई जुनसुकै परिस्थितिमा पनि उठ्न र अगि बढ्न सक्ने भित्री शक्ति दिनु नै असली माया हो ।
दृष्टिकोण बदल्नु, भावनाको व्यवस्थापन, भरपर्दो सम्बन्ध, समस्या समाधानको सिप र अरुलाई सहयोग गर्ने स्वभाव, यी पाँच आधारहरुले बालबालिकालाई केवल भावनात्मक रुपमा सबल मात्र बनाउँदैनन्, बरु अनिश्चित भविष्यका लागि पनि तयार गर्छन् । यी पाँच आधारहरु कुनै जटिल मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त होइनन् , यी हाम्रो दैनिक जीवनमा अभ्यास गर्न सकिने साधारण तरिकाहरु हुन् ।
बच्चासँग सही प्रश्न सोध्नु, उसको भावना सुन्नु, उसको गल्तीबाट सिक्न दिनु र उसको साना सफलतालाई मान्यता दिनु, यति नै काफी हो । यी सानासाना कार्यहरुले नै बच्चाको भित्री संसार बलियो बनाउँछन् । हाम्रो समाज र विद्यालयले परम्परागत नियन्त्रणमुखी शैली त्यागेर बालबालिकाको आत्मसम्मान र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने वातावरण बनाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो ।
शिक्षकले कक्षामा र अभिभावकले घरमा, दुवैले आफ्नो भूमिका पुनर्विचार गर्नुपर्छ । हामी निर्णय गरिदिने व्यक्ति होइनौँ, हामी बाटो देखाइदिने पथप्रदर्शक हौँ । जब हामी उनीहरुका लागि बाटो सफा गरिदिने होइन, बरु हिँड्न सिकाउने कोच बन्छौँ, तब मात्र उनीहरु भविष्यका जुनसुकै ढुंगाहरु आफैँ पन्छाउन सक्षम हुनेछन् । बालबालिकामा विकास गरिएको यही मानसिक दृढता नै उनीहरुका लागि सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो र वर्तमान समयको सबैभन्दा भरपर्दो वैज्ञानिक समाधान पनि ।
(लेखक गैरसरकारी संस्था सामाजिक तथा आर्थिक रुपान्तरणका लागि युवा समूहका कार्यकारी निर्देशक हुन् ।)