यादव गिरी
समय, सन्तुलन र सार्थकताको अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै विद्यालय शिक्षामा पाठ्यक्रम पुनर्संरचना आजको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ । समकालीन शैक्षिक विमर्शले स्पष्ट पारेको छ कि शिक्षाको गुणस्तर केवल पाठ्यपुस्तकको विस्तार, पाठ्यवस्तुको घनत्व वा शिक्षण घण्टाको वृद्धिबाट सुनिश्चित हुँदैन; बरु यसको मूल केन्द्र विद्यार्थीमा विकसित हुने गहिरो वौद्धिक बुझाई, जीवनोपयोगी सिप तथा मानसिक–भावनात्मक सन्तुलन हो ।
विकसित राष्ट्रहरुको अभ्यासले करिब ५०० घण्टाको वार्षिक पठनपाठन अवधिमै कक्षा शिक्षण, आत्मनिर्भर अध्ययन, परियोजनामूलक अभ्यास, सिर्जनात्मक अभिव्यक्ति र जीवन सीपबीच सन्तुलित समायोजनमार्फत् प्रभावकारी सिकाइ सम्भव भएको देखाएको छ । यसको विपरीत, हाम्रो सन्दर्भमा झण्डै ९०० घण्टासम्म विस्तार गरिएको शिक्षण समयले अपेक्षित शैक्षिक उपलब्धि दिन नसकेको यथार्थ स्पष्ट छ, जहाँ अत्यधिक पाठ्यभारले विद्यार्थीमा मानसिक दबाब, थकान र यान्त्रिक कण्ठस्थ प्रवृत्तिलाई प्रोत्साहन गरेको पाइन्छ ।
यस परिप्रेक्ष्यमा अबको शैक्षिक प्राथमिकता ‘कति पढाउने’ भन्ने संख्यात्मक दृष्टिकोणभन्दा ‘के र कसरी सिकाइलाई अर्थपूर्ण बनाउने’ भन्ने गुणात्मक विमर्शतर्फ रुपान्तरित हुनु पर्ने आवश्यकता झनै टड्कारो बनेको छ ।
पाठ्यक्रमको विस्तार र सिकाइको सारबिचको द्वन्द्व समकालीन शिक्षा प्रणालीको एक गम्भीर विमर्शका रुपमा उभिएको छ । हाम्रो शैक्षिक अभ्यासमा प्रायः पाठ्यक्रमलाई निरन्तर विस्तारित गर्दै नयाँ विषयवस्तु, अवधारणा र सूचनाहरु थप्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले पाठ्यक्रमलाई झन् जटिल र बोझिलो बनाउँदै लगेको छ । यद्यपि, शिक्षाको मूल उद्देश्य सूचनाको सङ्कलन वा थुप्रो निर्माण गर्नु नभई विद्यार्थीमा अर्थ निर्माण गर्ने क्षमता विकास गर्नु हो ।
वास्तविक सिकाइ तब मात्र सुनिश्चित हुन्छ जब विद्यार्थीले प्राप्त ज्ञानलाई जीवनका विविध सन्दर्भमा प्रयोग गर्न, जटिल समस्याहरु समाधान गर्न तथा परिवर्तित परिस्थितिमा त्यसलाई रुपान्तरण गर्न सक्षम हुन्छ । यस सन्दर्भमा सतही जानकारीभन्दा गहिरो वौद्धिक समझ, विश्लेषणात्मक क्षमता र सिर्जनात्मक सोचको विकासलाई प्राथमिकता दिनु अनिवार्य देखिन्छ ।
अतः पाठ्यक्रमको अनावश्यक विस्तारलाई नियन्त्रण गर्दै आवश्यक विषयवस्तुको सुसंगत छनोट, सन्दर्भानुकूल प्रस्तुति र सिकाइ प्रक्रियामा गहिराइ अभिवृद्धि गर्नु नै आजको शैक्षिक सुधारको केन्द्रविन्दु हुनुपर्छ, जसले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षामुखी नभई जीवनमुखी, सक्षम र आत्मनिर्भर नागरिकका रुपमा रुपान्तरण गर्न सघाउँछ ।
समय व्यवस्थापन र सिकाइको गुणस्तरबीचको अन्तर्सम्बन्ध शिक्षा प्रणालीको प्रभावकारिताको एक प्रमुख निर्धारक तत्वका रुपमा स्थापित भएको छ । शिक्षण समयको मात्रात्मक विस्तारले स्वतः गुणस्तरीय उपलब्धि सुनिश्चित गर्दैन, बरु यसको रणनीतिक र सन्तुलित उपयोग नै निर्णायक हुन्छ भन्ने तथ्य विकसित मुलुकहरुको अभ्यासबाट स्पष्ट हुन्छ, जहाँ सीमित समयसीमाभित्रै उच्चस्तरीय सिकाइ हासिल गरिएको देखिन्छ ।
हाम्रो सन्दर्भमा करिब ९०० घण्टा शिक्षण समय उपलब्ध भए तापनि त्यसको ठूलो अंश शिक्षक–केन्द्रित व्याख्यानमा व्यतित हुने प्रवृत्तिले विद्यार्थीलाई निष्क्रिय श्रोता बनाउने, आलोचनात्मक सोच र आत्मसक्रियताको विकासलाई सीमित गर्ने समस्या उत्पन्न गरेको छ । यस अवस्थाको सुधारका लागि कक्षा शिक्षण समय र स्वतन्त्र तथा आत्मनिर्भर सिकाइ समयबिच सन्तुलन कायम गर्नु अपरिहार्य छ ।
साथै, परियोजनामूलक, अनुसन्धानमुखी तथा सहकार्यात्मक शिक्षण–सिकाइ विधिको समुचित प्रयोग, अभ्यास र पुनरावलोकनका लागि पर्याप्त समयको सुनिश्चितता तथा आत्ममूल्याङ्कनलाई शिक्षण प्रक्रियामा संस्थागत गर्नु आवश्यक देखिन्छ । यसरी समयको पुनर्संरचना र उद्देश्यपरक उपयोगमार्फत सीमित घण्टाभित्रै गहिरो, अर्थपूर्ण र दिगो सिकाइ सुनिश्चित गर्न सकिने स्पष्ट हुन्छ, जसले शिक्षा प्रणालीलाई बढी परिणाममुखी र जीवनोपयोगी बनाउँछ ।
मानसिक स्वास्थ्य र सिकाइबिचको सम्बन्ध समकालीन शिक्षा विमर्शमा अत्यन्त संवेदनशील तथा निर्णायक पक्षका रुपमा स्थापित भएको छ। अत्यधिक पाठ्यक्रमीय भार, निरन्तर मूल्याङ्कनको दबाब र परीक्षामुखी शिक्षण पद्धतिले विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धा, चिन्ता र तनावको दुष्चक्रमा आबद्ध गराउने प्रवृत्ति बढाएको देखिन्छ, जसले उनीहरुको समग्र मनोवैज्ञानिक सन्तुलनमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ ।
यस्तो अवस्थाले केवल सिकाइको गुणस्तरमा ह्रास ल्याउने मात्र होइन, दीर्घकालीन रुपमा व्यक्तित्व विकासमा समेत अवरोध सिर्जना गर्ने सम्भावना रहन्छ । यस सन्दर्भमा सन्तुलित पाठ्यक्रम र सुव्यवस्थित समय व्यवस्थापनले विद्यार्थीमा सिकाइप्रति स्वाभाविक रुचि अभिवृद्धि गर्न, सिर्जनात्मक तथा आलोचनात्मक सोचको विकास गर्न, आत्मविश्वास सुदृढ बनाउन तथा मानसिक सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ ।
शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा विश्राम, सहकार्य, अभिव्यक्ति र आत्मचिन्तनका अवसरहरुको समावेशले विद्यार्थीलाई मनोवैज्ञानिक रुपमा सशक्त बनाउँदै दिगो सिकाइतर्फ उन्मुख गराउँछ । अतः शिक्षा केवल ज्ञानको यान्त्रिक हस्तान्तरण नभई समग्र व्यक्तित्व निर्माणको संवेदनशील र बहुआयामिक प्रक्रिया हो भन्ने यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै मानसिक स्वास्थ्यमैत्री शैक्षिक वातावरण निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
परम्परागत शिक्षण प्रणालीमा ‘के पढाउने’ भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकतामा राखिने प्रवृत्तिले शिक्षण प्रक्रियालाई शिक्षक–केन्द्रित बनाउँदै आएको छ, जहाँ ज्ञानको प्रशारण मुख्य उद्देश्यका रुपमा सीमित रहन्छ । तथापि, समकालीन शिक्षाशास्त्रले यस दृष्टिकोणलाई रुपान्तरण गर्दै ‘के सिक्न उत्प्रेरित गर्ने’ भन्ने प्रश्नलाई शिक्षाको केन्द्रीय आधारका रुपमा स्थापित गरेको छ । यस दृष्टिकोणअनुसार सिकाइ तब मात्र प्रभावकारी हुन्छ जब विद्यार्थी स्वयम् जिज्ञासु, सक्रिय र संलग्न हुन्छन् ।
त्यसका लागि जिज्ञासामूलक प्रश्नहरुको प्रयोग, वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित उदाहरणहरुको समावेश, समस्या समाधानमा आधारित गतिविधिहरुको प्रवद्र्धन तथा कक्षाकोठामा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागितालाई सुनिश्चित गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ । यस्ता अभ्यासहरुले विद्यार्थीमा खोजमूलक सोच, विश्लेषणात्मक क्षमता र आत्मनिर्भर सिकाइको संस्कार विकास गर्न मद्दत पु¥याउँछन् । जब सिकाइ बाह्य दबाबको परिणाम नभई आन्तरिक प्रेरणाबाट निर्देशित हुन्छ, तब त्यो स्वाभाविक, दिगो र अर्थपूर्ण बन्न जान्छ ।
अतः शिक्षण प्रक्रियालाई सूचनाको यान्त्रिक स्थानान्तरणबाट हटाई विद्यार्थीको जिज्ञासा, अनुभव र सक्रिय संलग्नतालाई केन्द्रमा राख्दै पुनर्संरचना गर्नु आजको शैक्षिक रुपान्तरणको अनिवार्य शर्तका रुपमा स्थापित भएको छ ।
समकालीन विश्वको जटिलता, पारस्परिक निर्भरता र बहुआयामिक समस्याहरुको प्रकृतिलाई दृष्टिगत गर्दा विषय शिक्षणलाई अन्तरविषयक स्वरुपमा रुपान्तरण गर्नु आजको अपरिहार्य शैक्षिक आवश्यकता बनेको छ । परम्परागत रुपमा विषयहरुलाई पृथक् र सीमित ढाँचामा प्रस्तुत गरिँदा ज्ञान खण्डित रुपमा ग्रहण हुने तथा त्यसको व्यावहारिक प्रयोगमा कठिनाइ उत्पन्न हुने देखिन्छ ।
यद्यपि वास्तविक जीवनका समस्याहरु विज्ञान, गणित, सामाजिक अध्ययन, भाषा तथा नैतिक आयामहरुबीचको समन्वयमार्फत् मात्र समाधान गर्न सकिन्छ । उदाहरणस्वरुप, विज्ञान र गणितको अवधारणालाई दैनिक जीवनका व्यवहारिक सन्दर्भमा प्रयोग गर्नु, सामाजिक अध्ययनसँग नैतिक शिक्षाको समन्वय गर्दै उत्तरदायी नागरिकताको विकास गर्नु तथा भाषा शिक्षणमार्फत् सिर्जनात्मक लेखन र समालोचनात्मक सोचलाई प्रवद्र्धन गर्नु अन्तरविषयक शिक्षणका प्रभावकारी अभ्यासहरु हुन् ।
यसरी विषयहरु बिचको अन्तर्सम्बन्ध स्पष्ट पार्दा विद्यार्थीले ज्ञानलाई एकीकृत, सुसंगत र अर्थपूर्ण रुपमा आत्मसात् गर्न सक्षम हुन्छन् । यसैसँगै, पाठ्यक्रमीय रुपान्तरणको सफलता सुनिश्चित गर्न मूल्याङ्कन प्रणालीको पुनर्विचार अपरिहार्य छ । विद्यमान परीक्षामुखी मूल्याङ्कन पद्धतिले मुख्यतः स्मरणशक्ति र पुनरुत्पादन क्षमतामात्र मापन गर्ने हुँदा विद्यार्थीको समग्र विकासको यथार्थ प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्न असमर्थ देखिन्छ ।
अतः निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणालीको सुदृढीकरण, परियोजना कार्य र प्रस्तुतीकरणमा आधारित मूल्याङ्कन, व्यवहारिक तथा जीवनोपयोगी सीपहरुको परीक्षण, साथै आत्ममूल्याङ्कन र सहकर्मी मूल्याङ्कन जस्ता बहुआयामिक विधिहरुको अवलम्बन गर्नु अत्यावश्यक छ । यस्ता सुधारहरुले विद्यार्थीको ज्ञान, सीप, दृष्टिकोण र व्यवहारगत परिवर्तनलाई समग्र रुपमा मूल्याङ्कन गर्न सहयोग पु¥याउँदै शिक्षालाई अधिक न्यायसंगत, जीवनमुखी र परिणाममुखी बनाउने दिशामा मार्गप्रशस्त गर्दछ ।
शिक्षकलाई केन्द्रीय ज्ञान–स्रोत मानिने प्रवृत्ति विद्यमान रहे तापनि समकालीन शिक्षाशास्त्रले उनीहरुलाई सिकाइ वातावरण निर्माण गर्ने, विद्यार्थीलाई उचित मार्गदर्शन प्रदान गर्ने तथा आलोचनात्मक सोच, सिर्जनात्मकता र समस्या समाधान क्षमताको विकासमा प्रेरित गर्ने सहयात्रीको भूमिकामा रुपान्तरण गर्नु पर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ ।
यसका लागि शिक्षकको निरन्तर व्यावसायिक विकास, नियमित तालिम, तथा नवीन शिक्षण विधिहरुको प्रभावकारी प्रयोग अनिवार्य छ, जसले उनीहरुलाई बदलिँदो शैक्षिक आवश्यकतासँग समायोजन गर्न सक्षम बनाउँछ ।
त्यसैगरी, डिजिटल युगमा प्रविधिको समुचित प्रयोग शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियाको अभिन्न अङ्गका रुपमा स्थापित भएको छ । प्रविधिले सिकाइलाई अधिक आकर्षक, अन्तरक्रियात्मक र विद्यार्थी–केन्द्रित बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ, साथै आत्मनिर्भर अध्ययनलाई प्रोत्साहित गर्दै विश्वव्यापी ज्ञान स्रोतहरुमा सहज पहुँच प्रदान गर्दछ ।
तथापि, प्रविधिको अत्यधिक वा अनियन्त्रित प्रयोगले ध्यान विचलन, सतही सिकाइ र निर्भरता वृद्धि जस्ता नकारात्मक प्रभावहरु पनि उत्पन्न गर्न सक्ने भएकाले यसको प्रयोगमा सन्तुलन अत्यावश्यक हुन्छ । अतः प्रविधिलाई शिक्षणको सहायक साधनका रुपमा उद्देश्यपरक, योजनाबद्ध र सन्तुलित रुपमा प्रयोग गर्नु नै गुणस्तरीय र दिगो सिकाइ सुनिश्चित गर्ने प्रमुख आधारका रुपमा स्थापित हुन्छ ।
विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरीय सुधारका लागि नीति निर्माण र यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन बिचको दूरीलाई न्यूनीकरण गर्नु आजको प्रमुख चुनौतीका रुपमा देखा परेको छ । यथार्थमा, शिक्षा क्षेत्रमा पाठ्यक्रम सुधार, शिक्षण–सिकाइ विधिको रुपान्तरण तथा मूल्याङ्कन प्रणालीको पुनर्संरचनासम्बन्धी नीतिगत व्यवस्था अपेक्षाकृत रुपमा सुदृढ भए तापनि ती प्रावधानहरुको कार्यान्वयन पक्ष कमजोर रहँदा अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुन सकेको छैन ।
नीति कागजमा सीमित हुने, व्यवहारमा न्यून रुपमा मात्र लागू हुने तथा निरन्तर अनुगमनको अभाव रहने प्रवृत्तिले शैक्षिक सुधारको प्रभावकारिता घटाएको स्पष्ट देखिन्छ । यस अवस्थाको सुधारका लागि विद्यालयस्तरमा स्पष्ट, व्यावहारिक र समयबद्ध कार्ययोजना निर्माण गर्नु अत्यावश्यक छ ।
साथै, नियमित अनुगमन तथा मूल्याङ्कन प्रणालीको संस्थागत सुदृढीकरण, तथा शिक्षक, व्यवस्थापन पक्ष र अभिभावक बिचको सक्रिय सहकार्य र सहभागितालाई सुनिश्चित गर्नु प्रभावकारी कार्यान्वयनका आधारभूत शर्तहरु हुन् । यी पक्षहरुको सुदृढ समन्वयबिना नीतिगत सुधार केवल औपचारिकतामा सीमित रहने जोखिम रहन्छ, जसले समग्र शिक्षा प्रणालीको गुणस्तरमा अपेक्षित सुधार ल्याउन सक्दैन ।
अन्ततः, विद्यालय शिक्षाको मूल उद्देश्य विद्यार्थीलाई जीवनका विविध चुनौतीहरुको सामना गर्न सक्षम, आत्मनिर्भर र उत्तरदायी नागरिकका रुपमा तयार गर्नु हो । यस लक्ष्य प्राप्तिका लागि समय, पाठ्यक्रम र शिक्षण विधिबिच सन्तुलित समायोजन अपरिहार्य छ ।
अत्यधिक पाठ्यभारलाई न्यूनीकरण गर्दै आवश्यक र सान्दर्भिक विषयवस्तुको प्रभावकारी छनोट, शिक्षण समयको रणनीतिक उपयोग तथा विद्यार्थी–केन्द्रित सिकाइ पद्धतिको अवलम्बनमार्फत् मात्र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न सकिन्छ ।
शिक्षा प्रणालीले ‘के पढाउने’ भन्ने संख्यात्मक दृष्टिकोणभन्दा ‘के सिक्न उत्प्रेरित गर्ने’ भन्ने गुणात्मक दृष्टिकोणलाई केन्द्रमा राख्न सके मात्र सिकाइ अर्थपूर्ण, जीवनोपयोगी र दिगो बन्न सक्छ । यसरी गरिने पाठ्यक्रम तथा शैक्षिक सुधार केवल संस्थागत परिवर्तनमा सीमित नरही समग्र समाजको वौद्धिक, सामाजिक तथा नैतिक रुपान्तरणको आधारशिला बन्न सक्ने स्पष्ट देखिन्छ ।