समावेशी शिक्षामा सम्भावनाको मार्ग

यादव गिरी

कमजोर विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धि शिक्षा प्रणालीको गुणस्तर सुदृढीकरणसँग प्रत्यक्ष रुपमा सम्बन्धित विषय हो । शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको समग्र विकासको मेरुदण्ड भएकाले यसले व्यक्तिको वौद्धिक, सामाजिक तथा नैतिक पक्षको सन्तुलित विकास सुनिश्चित गर्नुपर्छ । तथापि, शिक्षण अध्ययन प्रक्रियामा सबै विद्यार्थी समान गतिमा प्रगति गर्न सक्षम हुँदैनन् ।

सिकाइको ढिलाइ, अवधारणागत अस्पष्टता, आत्मविश्वासको कमी तथा विद्यालयीय वातावरणसँग अनुकूलन गर्न नसक्ने जस्ता कारणले केही विद्यार्थी ‘कमजोर’ समूहमा पर्ने गर्दछन् । यस्तो अवस्थामा शिक्षकको भूमिका अत्यन्त संवेदनशील र उत्तरदायी बन्छ, किनकि उनीहरुले प्रयोग गर्ने शिक्षण विधि, रणनीति र मूल्याङ्कन प्रणालीले नै विद्यार्थीको सिकाइमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ ।

विशेषगरी, विद्यार्थीको व्यक्तिगत आवश्यकता पहिचान गरी भिन्नीकृत शिक्षण, निरन्तर सहजीकरण, प्रोत्साहनमूलक वातावरण निर्माण तथा व्यवहारिक र सहभागितामूलक शिक्षण अभ्यासहरु अपनाउनु अपरिहार्य हुन्छ । यसका अतिरिक्त, अभिभावकसँग सहकार्य, सकारात्मक प्रतिपुष्टि र आत्मविश्वास अभिवृद्धि गर्ने उपाय पनि उत्तिकै महङ्खवपूर्ण मानिन्छन् । यसरी योजनाबद्ध र संवेदनशील शिक्षण अभ्यासमार्फत् कमजोर विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धि गरी उनीहरुलाई मुख्यधाराको सिकाइ प्रक्रियामा सफलतापूर्वक समावेश गर्न सकिन्छ ।

‘कमजोर विद्यार्थी’ भन्ने परम्परागत अवधारणालाई पुनव्र्याख्या गर्नु आजको समावेशी शिक्षण दृष्टिकोणको अपरिहार्य पक्ष हो । कुनै पनि विद्यार्थी जन्मजात रुपमा कमजोर हुँदैन, बरु उनीहरुको सिकाइशैली, गति तथा क्षमता फरक–फरक हुन्छ । शिक्षण प्रणाली, पारिवारिक पृष्ठभूमि, मनोवैज्ञानिक अवस्था तथा सामाजिक परिवेशजस्ता बहुआयामिक कारकले विद्यार्थीको सिकाइमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले सबैलाई एउटै मापदण्डमा मूल्याङ्कन गर्नु उपयुक्त मानिँदैन ।

त्यसैले शिक्षकले ‘कमजोर’ भन्ने लेबलको सट्टा ‘अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थी’ भन्ने समावेशी र सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । यसले विद्यार्थीमा आत्मसम्मानको संरक्षण गर्नुका साथै सिकाइप्रति सकारात्मक मनोवृत्ति विकास गर्न मद्दत गर्दछ । यसै सन्दर्भमा, व्यक्तिगत भिन्नताको सम्मान गर्दै शिक्षण प्रक्रिया सञ्चालन गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइशैली फरक हुने भएकाले ‘एकै विधि सबैका लागि’ भन्ने परम्परागत सोच त्याग्नुपर्छ । विविध शिक्षण सामग्री तथा प्रविधिहरु– जस्तै चित्र, चार्ट, भिडियो, समूह कार्य र परियोजना कार्यको प्रयोगले सिकाइलाई जीवन्त, रुचिकर र प्रभावकारी बनाउँछ ।

साथै, नियमित रुपमा निदानात्मक मूल्याङ्कनमार्फत् विद्यार्थीका अवधारणागत कमजोरी, सिकाइको स्तर तथा आवश्यकता पहिचान गर्न सकिन्छ, जसका आधारमा लक्षित हस्तक्षेप र व्यक्तिगत सुधार योजना निर्माण गरी उनीहरुको क्षमता अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ ।

अनुकूल शिक्षण  (Differentiated Instruction) आधुनिक शिक्षण पद्धतिको एक महङ्खवपूर्ण आधार हो, जसले विद्यार्थीको क्षमता, रुचि तथा आवश्यकताअनुसार शिक्षण विधि र सामग्रीलाई परिमार्जन गर्न जोड दिन्छ ।

विशेषगरी अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीका लागि सरल र स्पष्ट भाषामा विषयवस्तुको व्याख्या गर्नु, सिकाइलाई साना–साना चरणमा विभाजन गर्नु तथा पुनरावृत्ति र निरन्तर अभ्यासमा जोड दिनु अत्यन्त प्रभावकारी उपाय मानिन्छन् । यस प्रकारको शिक्षणले विद्यार्थीलाई जटिल विषयवस्तु सहज रुपमा आत्मसात् गर्न सहयोग पु¥याउनुका साथै उनीहरुलाई दबाबरहित र सहयोगात्मक वातावरणमा सिक्ने अवसर प्रदान गर्दछ। परिणामस्वरुप, सिकाइप्रति उनीहरुको रुचि र संलग्नता दुवैमा वृद्धि हुन्छ ।

यसैगरी, सक्रिय सहभागितामा आधारित शिक्षण पद्धतिले सिकाइ प्रक्रियालाई जीवन्त र प्रभावकारी बनाउँछ । परम्परागत रुपमा शिक्षक केन्द्रित शिक्षणमा विद्यार्थी केवल श्रोता बन्ने अवस्था रहँदा, कमजोर विद्यार्थी झन् पछाडि पर्ने सम्भावना उच्च हुन्छ । त्यसैले समूह छलफल, भूमिका निर्वाह (Role Play), समस्या समाधान गतिविधि जस्ता सहभागितामूलक अभ्यासलाई कक्षाकोठामा समावेश गर्नु आवश्यक हुन्छ । यस्ता विधिले विद्यार्थीलाई आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्न, सहकार्य गर्न तथा व्यवहारिक रुपमा सिक्न प्रेरित गर्छन् । जब विद्यार्थी सक्रिय रुपमा सिकाइ प्रक्रियामा संलग्न हुन्छन्, उनीहरुको आत्मविश्वास, सिर्जनात्मकता तथा विश्लेषणात्मक क्षमता क्रमशः अभिवृद्धि हुँदै जान्छ ।

त्यसैगरी, सकारात्मक प्रेरणा र मनोवैज्ञानिक सहयोग कमजोर विद्यार्थीको क्षमता विकासका लागि अपरिहार्य पक्ष हो । यस्ता विद्यार्थीह प्रायः आत्मविश्वासको कमी र असफलताको डरले ग्रसित हुने भएकाले शिक्षकले उनीहरुप्रति संवेदनशील र सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । साना–साना उपलब्धिहरुको समेत प्रशंसा गर्नु, प्रोत्साहनमूलक शब्दको प्रयोग गर्नु तथा त्रुटिलाई सिकाइको अवसरका रुपमा स्वीकार गर्नुजस्ता अभ्यासले विद्यार्थीमा आत्मविश्वासको विकास गर्न महङ्खवपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसरी सकारात्मक र सहयोगात्मक वातावरण निर्माण हुँदा विद्यार्थीमा ‘म पनि सक्छु’ भन्ने आत्मविश्वास जागृत भई उनीहरु सिकाइतर्फ सक्रिय रुपमा अग्रसर हुन थाल्छन् ।

निरन्तर अभ्यास र पुनरावृत्ति अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीको सिकाइ सुदृढीकरणका लागि अत्यन्त महङ्खवपूर्ण तत्व हुन् । एक पटक सिकाइएको विषयवस्तु दीर्घकालीन रुपमा स्मरणमा रहिरहनका लागि नियमित अभ्यास र योजनाबद्ध पुनरावृत्ति अनिवार्य मानिन्छ । यसका लागि शिक्षकले छोटा–छोटा अभ्यास कार्य प्रदान गर्नु, गृहकार्यलाई नियमित र उद्देश्यपरक बनाउनु तथा पुनरावृत्ति कक्षा सञ्चालन गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस्ता अभ्यासले विद्यार्थीलाई सिकेका कुरालाई पुनः सुदृढ गर्न, आफ्ना कमजोरी सुधार गर्न तथा सिकाइप्रति आत्मविश्वास अभिवृद्धि गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । परिणामस्वरुप, सिकाइ प्रक्रिया क्रमशः स्थायी र प्रभावकारी बन्दै जान्छ ।

यसैगरी, आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले शिक्षण अध्ययन प्रक्रियालाई अझ आकर्षक, सहज र प्रभावकारी बनाउन महङ्खवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । विशेषगरी अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीका लागि शैक्षिक भिडियो, इन्टरएक्टिभ एप्स तथा विविध डिजिटल सामग्री अत्यन्त उपयोगी साधनका रुपमा देखिएका छन् । प्रविधिको माध्यमबाट प्रस्तुत गरिने दृश्य तथा श्रव्य सामग्रीले जटिल विषयवस्तुलाई सरल रुपमा बुझ्न सहयोग पु¥याउनुका साथै विद्यार्थीको ध्यान केन्द्रित गर्न र सिकाइप्रति रुचि बढाउन मद्दत गर्दछ । यसले सिकाइलाई केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी अनुभवात्मक र जीवन्त बनाउने वातावरण सिर्जना गर्छ ।

त्यसैगरी, विद्यार्थीको समग्र शैक्षिक विकासका लागि अभिभावकसँगको सहकार्य अपरिहार्य मानिन्छ । शिक्षक र अभिभावकबिच नियमित संवाद र समन्वय हुँदा विद्यार्थीको प्रगति, समस्या तथा आवश्यकताको प्रभावकारी रुपमा निगरानी गर्न सकिन्छ । अभिभावकलाई घरमै अनुकूल अध्ययन वातावरण निर्माण गर्न, नियमित अध्ययन गर्ने बानी विकास गराउन तथा सकारात्मक समर्थन प्रदान गर्न प्रेरित गर्नु आवश्यक हुन्छ । जब विद्यालय र घरबीच सहकार्यको सुदृढ सम्बन्ध स्थापित हुन्छ, तब विद्यार्थीले निरन्तर प्रोत्साहन र मार्गदर्शन प्राप्त गरी आफ्नो सिकाइ यात्रामा सफलतापूर्वक अगाडि बढ्न सक्छ ।

सहपाठी सहयोग कक्षाकोठामा प्रभावकारी सिकाइ वातावरण निर्माण गर्ने महङ्खवपूर्ण उपायमध्ये एक हो । सहपाठी शिक्षण (Peer
Learning) को अवधारणाअनुसार सक्षम विद्यार्थीले अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीलाई सहयोग गर्दा सिकाइ प्रक्रिया अझ सहज र प्रभावकारी बन्छ । यस विधिले ज्ञानको आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गर्नुका साथै विद्यार्थीबिच आपसी समझदारी र सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछ ।

समूह कार्य, सहकार्यात्मक गतिविधि तथा जोडीमा आधारित अभ्यासमार्फत् यस्तो सहयोगलाई व्यवस्थित रुपमा लागू गर्न सकिन्छ । परिणामस्वरुप, सहयोग प्राप्त गर्ने विद्यार्थीको मात्र नभई सहयोग प्रदान गर्ने विद्यार्थीको पनि आत्मविश्वास, नेतृत्व क्षमता तथा जिम्मेवारीबोधमा अभिवृद्धि हुन्छ ।

त्यसैगरी, लचिलो मूल्याङ्कन प्रणाली अवलम्बन गर्नु आजको शिक्षण अध्ययन प्रक्रियामा अपरिहार्य बन्दै गएको छ । परम्परागत लिखित परीक्षाले मात्र विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता र सिकाइ उपलब्धिलाई पूर्ण रुपमा प्रतिबिम्बित गर्न सक्दैन । त्यसैले परियोजना कार्य, मौखिक प्रस्तुति, निरन्तर मूल्याङ्कन तथा व्यवहारिक अभ्यासलाई मूल्याङ्कनका वैकल्पिक माध्यमका रुपमा समावेश गर्नु आवश्यक हुन्छ । यस्ता विधिहरुले विद्यार्थीलाई आफ्नो ज्ञान, सिप र सिर्जनात्मकता विविध ढङ्गले प्रदर्शन गर्ने अवसर प्रदान गर्छन् । विशेषगरी अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीका लागि यसले उनीहरुको लुकेको क्षमता उजागर गर्ने र सिकाइप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्ने आधार तयार गर्दछ ।

यसै सन्दर्भमा, समावेशी शिक्षण वातावरणको निर्माण शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धिका लागि अत्यन्त महङ्खवपूर्ण पक्ष हो । समावेशी शिक्षा प्रणालीले सबै विद्यार्थीलाई समान अवसर प्रदान गर्दै उनीहरुको विविधता र भिन्नतालाई सम्मान गर्छ । कक्षाको वातावरण भयमुक्त, सहयोगी र सम्मानजनक हुनु आवश्यक हुन्छ, जहाँ प्रत्येक विद्यार्थीले आफ्ना विचार स्वतन्त्र रुपमा व्यक्त गर्न सकून् ।

शिक्षकले सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार, सकारात्मक अन्तरक्रिया तथा समतामूलक दृष्टिकोण अपनाउँदा विद्यार्थीमा आत्मीयता र सुरक्षा अनुभूति बढ्छ । यस प्रकारको वातावरणले विशेषगरी अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीलाई सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय रुपमा सहभागी हुन प्रेरित गर्दै उनीहरुको समग्र क्षमता विकासमा महङ्खवपूर्ण योगदान पु¥याउँछ । शिक्षकको पेसागत विकास शिक्षण अध्ययन प्रक्रियाको गुणस्तर अभिवृद्धिको आधारभूत स्तम्भ हो ।

शिक्षक स्वयम् दक्ष, अद्यावधिक र प्रतिबद्ध नभएसम्म विद्यार्थीको समग्र विकास सुनिश्चित गर्न सकिँदैन । त्यसैले शिक्षकले नियमित रुपमा विभिन्न तालिम तथा कार्यशालामा सहभागी हुनु, नवीनतम शिक्षण विधि तथा प्रविधि आत्मसात् गर्नु र आफ्ना अनुभव सहकर्मीसँग आदानप्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

यस प्रकारको निरन्तर पेसागत विकासले शिक्षण प्रक्रियालाई प्रभावकारी, सान्दर्भिक र विद्यार्थी केन्द्रित बनाउन मद्दत गर्दछ । परिणामस्वरुप, शिक्षकले कक्षाकोठामा विविध सिकाइ आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सक्षम भई विशेषगरी अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धिमा महङ्खवपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छन् ।

त्यसैगरी, भावनात्मक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence) को विकास शिक्षण प्रक्रियामा अत्यन्त महङ्खवपूर्ण पक्ष हो, विशेषगरी संवेदनशील प्रकृतिका विद्यार्थीका सन्दर्भमा । अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थी प्रायः आत्मविश्वासको कमी, असुरक्षाबोध वा असफलताको डरबाट प्रभावित हुने भएकाले शिक्षकले उनीहरुको भावनात्मक अवस्थालाई गहिराइमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ । सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार, धैर्यपूर्वक सुन्ने बानी तथा विश्वासमा आधारित सम्बन्ध निर्माण गर्ने अभ्यासले विद्यार्थीलाई सुरक्षित र सम्मानित महसुस गराउँछन् । यसले उनीहरुमा आत्मविश्वास विकास हुनुका साथै सिकाइप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण निर्माण गर्न महङ्खवपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

यसका अतिरिक्त, लक्ष्य निर्धारण र त्यसको नियमित अनुगमनले विद्यार्थीको सिकाइलाई उद्देश्यपरक र व्यवस्थित बनाउँछ । विद्यार्थीलाई साना–साना, हासिल गर्न सकिने लक्ष्य निर्धारण गर्न प्रेरित गर्दा उनीहरुमा प्रगतिको स्पष्ट दिशा विकास हुन्छ । दैनिक तथा साप्ताहिक लक्ष्य निर्धारण, प्रगति समीक्षा तथा आवश्यक सुधारका उपाय अपनाउँदा सिकाइ प्रक्रिया अझ प्रभावकारी बन्छ । यस्तो अभ्यासले विद्यार्थीमा जिम्मेवारीबोध, आत्मअनुशासन तथा आत्ममूल्याङ्कन गर्ने क्षमताको विकास गर्दछ । फलस्वरुप, विद्यार्थी क्रमशः आफ्ना लक्ष्य हासिल गर्न प्रेरित हुँदै समग्र शैक्षिक उपलब्धि सुधारतर्फ अग्रसर हुन्छन् ।

कमजोर भनिएका विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धि एकदिने प्रयासको परिणाम नभई दीर्घकालीन, योजनाबद्ध तथा सहकार्यमा आधारित सतत प्रक्रिया हो, जसका लागि शिक्षक, अभिभावक र विद्यालय व्यवस्थापनबिच सुदृढ समन्वय र साझेदारी अपरिहार्य हुन्छ । जब यी सबै पक्ष एउटै उद्देश्यसहित एकीकृत रुपमा अगाडि बढ्छन्, तब मात्र विद्यार्थीको समग्र विकास सम्भव हुन्छ र अपेक्षित शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ ।

शिक्षण अध्ययन प्रक्रियामा साना तर अर्थपूर्ण परिवर्तनले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले शिक्षकले सकारात्मक सोच, नवप्रवर्तनशील शिक्षण विधि तथा समावेशी दृष्टिकोणलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्नु आवश्यक हुन्छ । यसले अतिरिक्त सहयोग आवश्यक पर्ने विद्यार्थीलाई पनि आत्मविश्वासका साथ सिकाइ प्रक्रियामा सहभागी गराई उनीहरुको लुकेको क्षमता उजागर गर्न मद्दत गर्दछ । वास्तवमा, शिक्षा केवल पाठ्यवस्तुको हस्तान्तरणमा सीमित रहने प्रक्रिया होइन, बरु प्रत्येक विद्यार्थीभित्र निहित सम्भावनालाई पहिचान, पोषण र प्रस्फुटन गराउने एक सृजनात्मक यात्रा हो ।

यदि शिक्षण प्रणालीले प्रत्येक विद्यार्थीको विशिष्टता र क्षमता पहिचान गर्दै अनुकूल वातावरण निर्माण गर्न सफल हुन्छ भने ‘कमजोर’ भन्ने परम्परागत अवधारणा स्वतः निरर्थक हुँदै जान्छ । त्यसैले, समावेशी, सहानुभूतिपूर्ण र नवप्रवर्तनशील शिक्षण अभ्यासमार्फत् सबै विद्यार्थीलाई समान अवसर प्रदान गर्दै उनीहरुलाई सफलताको मार्गमा अग्रसर गराउनु आजको शिक्षाको प्रमुख दायित्व हो ।