नेतृत्वको परीक्षा, कांग्रेसको भविष्य

यादव गिरी

कांग्रेसको संकट, नेतृत्वको परीक्षा र नयाँ राजनीतिक युगको सन्दर्भमा आजको नेपाली राजनीति एक महत्वपूर्ण संक्रमणकालीन मोडमा उभिएको देखिन्छ । लामो समयसम्म देशको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्दै आएको नेपाली कांग्रेस अहिले गम्भीर राजनीतिक तथा सांगठनिक संकटको सामना गरिरहेको छ ।

यो अवस्था केवल कुनै एक निर्वाचनको परिणामबाट उत्पन्न भएको अस्थायी चुनौती मात्र होइन, बरु दशकौँदेखि सङ्कलित हुँदै आएको संरचनागत कमजोरी, नेतृत्वगत सीमितता, नीतिगत अस्पष्टता तथा बदलिँदो सामाजिक–राजनीतिक चेतनालाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्नुको संयुक्त परिणाम हो । यही पृष्ठभूमिमा पार्टीको नेतृत्व सम्हालिरहेका गगन थापाको भूमिका विशेष रुपमा निर्णायक बनेको छ । उनको नेतृत्वको प्रश्न अब केवल व्यक्तिगत राजनीतिक भविष्यसँग सम्बन्धित विषयमा सीमित छैन; बरु यो कांग्रेसको ऐतिहासिक अस्तित्व, नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको विरासत तथा आगामी राजनीतिक संरचनाको दिशासँग प्रत्यक्ष रुपमा गाँसिएको विषय बनिसकेको छ ।

वर्तमान राजनीतिक बहसमा निरन्तर उठिरहेको मूल प्रश्न पनि यही हो—कांग्रेस किन लगातार कमजोर हुँदै गएको छ, वर्तमान नेतृत्वले पराजयको नैतिक जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ कि संरचनात्मक रुपान्तरणको साहसिक नेतृत्व प्रदान गर्नुपर्छ, र के कांग्रेस अझै पनि नेपालको प्रमुख लोकतान्त्रिक शक्तिको रुपमा पुनः स्थापित हुन सक्ने सम्भावना राख्छ ? यी जटिल प्रश्नहरुको उत्तर भावनात्मक प्रतिक्रिया वा क्षणिक राजनीतिक टिप्पणीबाट होइन, बरु गम्भीर, वस्तुगत र कठोर राजनीतिक विश्लेषणबाट मात्र खोज्न सकिन्छ ।

दीर्घकालीन संकटको संकेत

नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्र पुनः स्थापित भएपछि नेपाली कांग्रेस पटक–पटक राज्यसत्तामा पुग्ने अवसर प्राप्त गर्ने प्रमुख राजनीतिक शक्ति रहँदै आएको छ । तर सत्तामा पुग्नु मात्र कुनै राजनीतिक दलको अन्तिम सफलता होइन; जनताको विश्वास कायम राख्दै शासनलाई जनजीवनको सकारात्मक रुपान्तरणसँग जोड्न सक्नु नै वास्तविक राजनीतिक नेतृत्वको मापन हो ।

विगत करिब तीन दशकको राजनीतिक अभ्यासलाई विश्लेषण गर्दा कांग्रेसले राज्य सञ्चालनको पर्याप्त अवसर पाएको देखिन्छ, तर ती अवसरहरुलाई व्यापक जनअपेक्षा पूरा गर्ने गरी प्रभावकारी नीतिगत सुधार, आर्थिक रुपान्तरण र सुशासनको संस्थागत स्थापनामा रुपान्तरण गर्न पर्याप्त सफलता हासिल गर्न सकेन भन्ने धारणा क्रमशः बलियो हुँदै गएको देखिन्छ । परिणामतः जनमानसमा कांग्रेसप्रति यस्तो बुझाइ विकसित भयो कि यो पार्टी लोकतान्त्रिक आन्दोलनको ऐतिहासिक वाहक भए पनि परिवर्तनकारी राजनीतिक शक्ति बन्ने क्षमतामा क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ ।

यो अवस्था कुनै एक व्यक्तिको नेतृत्वको असफलताबाट मात्र सिर्जना भएको होइन; बरु लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको राजनीतिक व्यवहार, शासन सञ्चालनको शैली तथा सत्ता प्रयोगको प्रवृत्तिको संयुक्त परिणाम हो । राज्यसत्तामा पुगिसकेपछि पनि आर्थिक विकासलाई निर्णायक गति दिन नसक्नु, प्रशासनिक प्रणालीमा सुशासनको संस्कार संस्थागत गर्न असफल हुनु तथा बारम्बार उठ्ने भ्रष्टाचारसम्बन्धी आरोपहरुबाट राजनीतिक रुपमा पूर्णतः मुक्त हुन नसक्नुजस्ता कारणहरुले कांग्रेसको नैतिक तथा राजनीतिक विश्वसनीयता क्रमशः कमजोर बनाउँदै लगे ।

लोकतान्त्रिक राजनीतिमा छवि र विश्वास अत्यन्त महत्वपूर्ण पूँजी मानिन्छ; जब जनताले कुनै दललाई परिवर्तनको माध्यमभन्दा पनि सत्ता व्यवस्थापन वा सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक खेलको हिस्सा मात्र भनेर बुझ्न थाल्छन्, तब निर्वाचनमा देखिने पराजय आकस्मिक घटना नभई दीर्घकालीन राजनीतिक असन्तुष्टिको स्वाभाविक परिणामका रुपमा प्रकट हुन थाल्छ । त्यसैले कांग्रेसको वर्तमान राजनीतिक चुनौतीलाई केवल चुनावी हारको रुपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन; यसलाई व्यापक राजनीतिक पुनर्मूल्यांकन र आत्मसमीक्षाको आवश्यकता औँल्याउने दीर्घकालीन संकटको संकेतका रुपमा बुझ्न आवश्यक छ ।

भ्रष्टाचार, कुशासन र सत्ता राजनीति

नेपालको लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा आम नागरिकले राजनीतिक दलहरुसँग राख्ने सबैभन्दा प्रमुख अपेक्षा भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासनको स्थापना र पारदर्शी शासन प्रणालीको विकास हो । तर पछिल्ला वर्षहरुमा देखा परेका विभिन्न राजनीतिक घटनाक्रमहरुले देखाउँछ कि नेपाली कांग्रेस लगायतका परम्परागत दलहरुको नेतृत्वमा रहेका सरकारहरुको कार्यकालमा पनि भ्रष्टाचारसम्बन्धी विवाद र कुशासनका आरोपहरु पटक–पटक सार्वजनिक भएका कारण जनविश्वासमा नकारात्मक प्रभाव परेको धारणा बलियो हुँदै गएको छ ।

जब राजनीतिक नेतृत्व स्वयं विवाद र आरोपको घेरामा पर्छ, तब त्यही नेतृत्वले सुशासन र नैतिकताको पक्षमा प्रस्तुत गर्ने दाबी पनि कमजोर देखिन थाल्छ । यसैसँगै पछिल्लो दशकमा सिद्धान्त, नीति र कार्यक्रमभन्दा पनि सत्ता प्राप्तिलाई केन्द्रमा राखेर बन्ने अप्राकृतिक गठबन्धनहरुको प्रवृत्तिले पनि राजनीतिक प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि थप प्रश्न उठाएको छ । विशेषतः शेरबहादुर देउवा, के.पी. ओली र पुष्पकमल दाहाल जस्ता शीर्ष नेताहरुबीच पटक–पटक परिवर्तन हुने सत्ता समीकरणलाई धेरै नागरिकहरुले स्थायी नीतिगत सहकार्यभन्दा पनि सत्ताकेन्द्रित “म्युजिकल चेयर” को अभ्यासका रुपमा बुझ्न थालेका छन् ।

यस्तो अवस्थाले लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको वैचारिक आधारलाई कमजोर बनाउनुका साथै आम नागरिकमा राजनीतिक व्यवस्थाप्रति निराशा र अविश्वास बढाउने काम गरेको देखिन्छ । जब विचार, नीति र कार्यक्रमको स्पष्टता कमजोर हुँदै जान्छ, तब राजनीतिक दलहरुको वैचारिक पहिचान धुमिल भई उनीहरु परिवर्तनका वैचारिक वाहकभन्दा पनि सत्ताकेन्द्रित समूहका रुपमा व्याख्या हुन थाल्छन्, जसले अन्ततः लोकतान्त्रिक प्रणालीको दीर्घकालीन विश्वसनीयता र स्थायित्वमाथि गम्भीर चुनौती खडा गर्न सक्छ ।

राज्य संस्थाको दलीयकरण र नयाँ शक्ति उदय

नेपाली राजनीतिक अभ्यासमा राज्यका विभिन्न संस्थाहरुमा राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने प्रवृत्ति पूर्णतः नयाँ विषय होइन, तर पछिल्ला वर्षहरुमा यस प्रवृत्तिले अत्यधिक तीव्रता लिएको आरोप सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा पुगेको देखिन्छ ।

विशेषतः संवैधानिक निकायहरु, प्रशासनिक संरचनाहरु, विश्वविद्यालयहरु तथा कूटनीतिक संस्थाहरुमा दलगत प्रभाव र हस्तक्षेप बढ्दै गएको भन्ने धारणा व्यापक रुपमा व्यक्त हुन थालेको छ । जब राज्यका यस्ता संस्थाहरुलाई निष्पक्ष, पेशागत र संस्थागत मर्यादाभन्दा बढी दलगत स्वार्थसँग जोडेर सञ्चालन गरिएको देखिन्छ, तब राज्य प्रणालीप्रतिको जनविश्वास क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ ।

लोकतन्त्रको सार केवल आवधिक निर्वाचन सम्पन्न गर्नुमा सीमित हुँदैन; यसको वास्तविक आधार निष्पक्ष, स्वतन्त्र र विश्वसनीय संस्थागत संरचनाहरुमा निहित हुन्छ । त्यसैले जब संस्थाहरुलाई राजनीतिक दलहरुको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष नियन्त्रणमा ल्याउने प्रयास गरिन्छ, तब लोकतन्त्रको मूल आत्मा—संस्थागत स्वायत्तता र सार्वजनिक विश्वास—दुवै कमजोर बन्ने खतरा उत्पन्न हुन्छ । यस्तै परिस्थितिले समाजमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयका लागि पनि आधार तयार पार्छ ।

इतिहासले देखाएको छ कि जब परम्परागत शक्तिहरुले परिवर्तनको मागलाई सम्बोधन गर्न असफल हुन्छन्, तब नयाँ शक्तिहरु सामाजिक–राजनीतिक असन्तुष्टिलाई प्रतिनिधित्व गर्दै अगाडि आउँछन् । नेपालको हालको राजनीतिक परिदृश्यमा रास्वपाको उदय त्यसैको एक उदाहरणका रुपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ । यस पार्टीले विस्तृत वैचारिक संरचना वा दीर्घकालीन नीतिगत स्पष्टता पूर्ण रुपमा स्थापित नगरेको आलोचना भए पनि, जनतामा बढ्दो असन्तोषलाई राजनीतिक समर्थनमा रुपान्तरण गर्न भने उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरेको देखिन्छ ।

विशेषतः नयाँ पुस्ताका मतदाताहरु, जो परम्परागत दलहरुको कार्यशैलीबाट निराश थिए, उनीहरुले विकल्पको खोजी गर्ने क्रममा यस्ता नयाँ शक्तिहरुप्रति आकर्षण देखाएका छन् । यस सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेस लगायतका स्थापित दलहरुका लागि यो अवस्था केवल चुनावी प्रतिस्पर्धाको चुनौती मात्र नभई वैचारिक पुनरावलोकन र संस्थागत सुधारको आवश्यकता संकेत गर्ने गम्भीर राजनीतिक चुनौतीका रुपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

गगन थापा ः आशा, अपेक्षा र कठोर परीक्षण

नेपाली समकालीन राजनीतिमा नेपाली कांग्रेसलाई अपेक्षाकृत नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने नेता तथा सुधारवादी राजनीतिक धाराको प्रतीकका रुपमा हेरिन्छ । सार्वजनिक जीवनमा उनले निर्माण गरेको छवि वैचारिक स्पष्टता, संस्थागत सुधारप्रतिको प्रतिबद्धता तथा लोकतान्त्रिक मूल्य र संस्कारप्रति दृढ समर्थनसँग जोडिएको देखिन्छ । यही कारणले गर्दा पार्टीभित्र मात्र होइन, व्यापक राजनीतिक वृत्तमा पनि उनीप्रति अपेक्षा र आशा दुवै उच्च रहँदै आएको छ । तथापि, नेतृत्वको वास्तविक मूल्यांकन लोकप्रियता वा व्यक्तिगत छविमा मात्र सीमित हुँदैन; नेतृत्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मापन संकटका घडीहरुमा देखिने निर्णय क्षमता, संगठनात्मक व्यवस्थापन र दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टिकोणमा निहित हुन्छ ।

यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा थापाले पार्टी नेतृत्व सम्हालेको समय अत्यन्त जटिल र चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा परेको थियो । उनी नेतृत्वको जिम्मेवारीमा पुगेको केही समयमै देश निर्वाचनको वातावरणतर्फ अघि बढेको थियो, जसका कारण दीर्घकालीन संगठनात्मक सुधार र रणनीतिक पुनर्संरचनाका लागि पर्याप्त समय उपलब्ध हुन सकेन । यस्तो अवस्थामा अहिलेको राजनीतिक परिस्थितिले उनको नेतृत्व क्षमताको वस्तुगत मूल्यांकन गर्ने उपयुक्त अवसर पनि प्रदान गरेको छ ।

यस सन्दर्भमा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठिरहेको छ—पराजयपछि नेतृत्वले नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै राजीनामा दिनुपर्छ कि संगठनात्मक रुपान्तरणको प्रक्रियालाई निरन्तरता दिनुपर्छ ? लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पराजयपछि नैतिक जिम्मेवारी ग्रहण गर्ने संस्कारलाई सकारात्मक अभ्यासका रुपमा हेरिन्छ, तर हरेक परिस्थितिमा राजीनामालाई समाधानको एकमात्र उपायका रुपमा पनि लिन सकिँदैन ।

यदि पराजय दीर्घकालीन नेतृत्वगत असफलताको परिणाम हो भने राजीनामा स्वाभाविक देखिन सक्छ; तर यदि नेतृत्वले संस्थागत सुधार र संरचनात्मक रुपान्तरणको प्रक्रिया प्रारम्भ गरिसकेको छ भने तत्काल नेतृत्व परिवर्तनले सुधारको प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्ने सम्भावना पनि रहन्छ ।

वर्तमान अवस्थामा नेपाली कांग्रेस स्वयं परिवर्तनको संवेदनशील चरणमा रहेको देखिन्छ । यदि यस्तो समयमा नेतृत्व फेरि पुरानै शक्ति संरचनाको नियन्त्रणमा पुग्यो भने पार्टी पुनः विगतका समस्याग्रस्त राजनीतिक चक्रमा फर्किने जोखिम रहन्छ । त्यसैले अहिलेको बहस कुनै एक व्यक्तिको पद वा भविष्यसँग मात्र सम्बन्धित नभई व्यापक रुपमा संस्थागत सुधार, सांगठनिक पुनर्संरचना र दीर्घकालीन राजनीतिक रुपान्तरणको प्रश्नसँग जोडिएको रुपमा बुझ्न आवश्यक देखिन्छ ।

इतिहासबाट शिक्षा र कांग्रेसको सम्भावित भविष्य

राजनीतिक इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको तथ्य के हो भने, निर्वाचनमा प्राप्त पराजय कुनै राजनीतिक शक्तिको अन्तिम नियति होइन; बरु त्यो पुनर्मूल्यांकन, आत्मसमीक्षा र पुनर्संरचनाको अवसर पनि बन्न सक्छ । विश्व राजनीतिका विभिन्न उदाहरणहरुले पनि यही सत्यलाई पुष्टि गरेका छन् ।

उदाहरणका लागि, दोस्रो विश्वयुद्धको नेतृत्व गर्दै विजय दिलाएका बेलायती नेता विन्स्टन चर्चिल सन् १९४५ को आम निर्वाचनमा पराजित भएका थिए, तर केही वर्षपछि पुनः राजनीतिक रुपमा सशक्त हुँदै सत्तामा फर्किन सफल भए । त्यस्तै, भारतकी पूर्वप्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी सन् १९७७ को निर्वाचनमा पराजित भएपछि राजनीतिक रुपमा कमजोर भएको मानिए पनि सन् १९८० मा पुनः सत्तामा फर्किएर आफ्नो राजनीतिक प्रभाव पुनस्र्थापित गर्न सफल भइन् ।

यी उदाहरणहरुले देखाउने मूल सन्देश यही हो कि लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पराजय स्थायी अवस्था होइन; यदि कुनै दल वा नेतृत्वले आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्दै समयानुकूल सुधार र पुनर्गठन गर्न सक्छ भने पुनः उदय सम्भव हुन्छ । यही सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसको सम्भावित भविष्यबारे पनि यस्तै यथार्थपरक विश्लेषण आवश्यक हुन्छ ।
कांग्रेससँग अझै पनि केही महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा वैचारिक आधारहरु विद्यमान छन्, जसमध्ये लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा निर्वाह गरेको ऐतिहासिक भूमिका, मध्यम वर्गीय मतदाताहरुको परम्परागत समर्थन तथा उदारवादी राजनीतिक दर्शनप्रतिको प्रतिबद्धता प्रमुख मानिन्छन् ।

तथापि, यी आधारहरु केवल ऐतिहासिक स्मृतिमा सीमित रहे भने पार्टीको दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभाव कायम रहन सक्दैन । त्यसैले वर्तमान परिस्थितिमा कांग्रेसले समयानुकूल रुपान्तरणका लागि केही आधारभूत कदमहरु तुरुन्तै अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ । विशेषतः वैचारिक स्पष्टता र पुनः परिभाषा, संगठनात्मक संरचनाको पुनर्गठन तथा नेतृत्वमा नयाँ पुस्तालाई अवसर प्रदान गर्ने प्रक्रियालाई संस्थागत रुपमा अगाडि बढाउनु अत्यन्त आवश्यक छ ।

निष्कर्ष

वर्तमान राजनीतिक सन्दर्भलाई विश्लेषण गर्दा स्पष्ट रुपमा देखिन्छ कि नेपाली कांग्रेसले सामना गरिरहेको चुनौती केवल एउटा राजनीतिक दलको संगठनात्मक संकटमा मात्र सीमित छैन; यसले व्यापक रुपमा नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कार, संस्थागत विश्वसनीयता र सार्वजनिक विश्वासको अवस्थालाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछ ।

कुनै समय लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अग्रणी शक्ति बनेको कांग्रेस आज आत्मसमीक्षा, पुनर्संरचना र वैचारिक स्पष्टताको अत्यावश्यक मोडमा उभिएको छ । यही सन्दर्भमा पार्टी नेतृत्व सम्हालिरहेका गगन थापाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण र निर्णायक बन्न पुगेको छ ।

उनको नेतृत्वले वर्तमान संकटलाई केवल चुनावी पराजयको रुपमा सीमित रुपमा व्याख्या गर्ने कि यसलाई व्यापक संस्थागत रुपान्तरणको अवसरका रुपमा ग्रहण गर्ने भन्ने प्रश्नले आगामी दशकको नेपाली राजनीतिक दिशालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ । यदि नेतृत्वले साहसिक राजनीतिक सुधार, संगठनात्मक पुनर्गठन र वैचारिक स्पष्टताको मार्ग अवलम्बन गर्न सक्षम भयो भने कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिकालाई पुनर्जीवित गर्दै लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्तिका रुपमा पुनः सशक्त बन्ने सम्भावना अझै पनि जीवित रहन्छ ।

तर यदि पार्टी फेरि पुरानै शक्ति संरचना, आन्तरिक गुटगत स्वार्थ र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक अभ्यासको प्रभावमा सीमित रह्यो भने कांग्रेस क्रमशः सक्रिय राजनीतिक शक्ति भन्दा पनि इतिहासको एउटा अध्यायका रुपमा सीमित हुने जोखिम पनि नकार्न सकिँदैन । त्यसैले आजको परिस्थिति केवल एक दलको भविष्यसँग सम्बन्धित प्रश्न होइन; यो नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणालीको स्थायित्व, विश्वसनीयता र आगामी राजनीतिक यात्रासँग प्रत्यक्ष रुपमा जोडिएको विषय हो ।

अन्ततः, कांग्रेसको रुपान्तरण वा पतनको प्रश्नसँगै नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यको दिशा पनि निर्धारण हुने भएकाले वर्तमान समयलाई देशको लोकतान्त्रिक इतिहासमा एक महत्वपूर्ण र निर्णायक घडीका रुपमा बुझ्न आवश्यक देखिन्छ ।