यादव गिरी
राजनीतिको संसारमा कहिले काहीँ यस्तो क्षण आउँछ, जब सडक, सभा र सामाजिक सञ्जालमा देखिने भीडले वास्तविक जनमतको गहिराइलाई ढाकिदिन्छ । दृश्यात्मक उछालले विवेकशील विश्लेषणलाई विस्थापित गरिदिन्छ र हावाहुरीझैँ फैलिएको उत्साहलाई नै परिवर्तनको सुनिश्चित सूचक ठान्न थालिन्छ तर लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको सूक्ष्म गणित केवल नाराबाजी, ताली र भीडको परिमाणले तय हुँदैन, यसको मूल आधार स्थिर मतदाताको मौन निर्णय, सामाजिक सम्बन्धको जालो र राजनीतिक दलहरुप्रतिको दीर्घकालीन विश्वास हो ।
यही सन्दर्भमा ‘मास क्रेज’ र ‘मास मत’ बीचको भिन्नता बुझ्नु आजको नेपाली राजनीतिको अपरिहार्य बौद्धिक कर्तव्य बनेको छ, विशेषतः आगामी निर्वाचनलाई मध्यनजर गर्दा । ‘मास क्रेज’ भन्नाले क्षणिक आकर्षण, भावनात्मक उत्तेजना तथा परिवर्तनप्रतिको आकस्मिक आकांक्षाबाट उत्पन्न हुने भीड–केन्द्रित उत्साहलाई जनाउँछ । यो प्रायः नवीन अनुहारको करिश्मा, आकर्षक नाराशैली, सञ्चार–माध्यम र सामाजिक सञ्जालको तीव्र प्रचारप्रसार तथा स्थापित राजनीतिक संरचनाप्रतिको असन्तोषको सम्मिश्र प्रभावबाट उद्भूत हुन्छ ।
यस्तो प्रवृत्ति तात्कालिक आवेगमा आधारित भएकाले यसको प्रभाव तीव्र भए पनि स्थायित्व न्यून रहन्छ । यसले वातावरण तातो पार्न सक्छ, जनचासो सिर्जना गर्न सक्छ, तर दीर्घकालीन राजनीतिक परिणाम सुनिश्चित गर्न भने सक्दैन । यसको विपरित, ‘मास मत’ दीर्घकालीन विश्वास, सुदृढ संगठनात्मक संरचना, स्थानीय तहसम्म फैलिएको सम्बन्ध सञ्जाल तथा मतदाताको मनोवैज्ञानिक स्थायित्वको प्रतिफल हो । यो वर्षौँको अनुभव, ऐतिहासिक निरन्तरता र व्यवहारगत विश्वसनीयताबाट निर्मित हुन्छ ।
क्रेज आँधीसरि आकस्मिक रुपमा प्रकट भई विलीन हुन सक्छ, तर मत नदीझैँ निरन्तर बगिरहन्छ र अन्ततः राजनीतिक गन्तव्य निर्धारण गर्छ । क्रेजले दृश्य र विमर्श सिर्जना गर्छ, मतले परिणाम र सत्ता निर्माण गर्छ । अतः यी दुईबिचको आधारभूत भिन्नता नबुझी गरिएको कुनै पनि राजनीतिक विश्लेषण अपरिपक्व, अपूर्ण र भ्रमजनक ठहरिन्छ ।
नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासले विगतका दशकहरुमा निरन्तर रुपमा प्रमाणित गरेको यथार्थ यही हो कि सार्वजनिक रुपमा देखिने भीडको परिमाण र मतपेटिकामा अभिव्यक्त हुने मतको परिमाणबिच अनिवार्य रुपमा समानुपातिक सम्बन्ध रहँदैन । विशाल आमसभाहरुमा हजारौँ व्यक्तिको उपस्थिति देखिए तापनि त्यसको प्रत्यक्ष अनुवाद निर्वाचन परिणाममा त्यत्तिकै मात्रामा प्रतिबिम्बित नहुन सक्छ ।
दृश्यात्मक उत्साह र वास्तविक जनमतबिचको यही अन्तर राजनीतिक प्रक्रियाको सूक्ष्म तथा जटिल मनोविज्ञानलाई उद्घाटित गर्दछ । वास्तवमा, सभामा सहभागी हुने सबै व्यक्ति अनिवार्य रुपमा प्रतिबद्ध मतदाता हुँदैनन्, कतिपय उत्साही समर्थक हुन्छन्, कतिपय जिज्ञासु दर्शक, त कतिपय परिस्थितिजन्य उपस्थिति मात्र । तर, मतदानको निर्णायक क्षणमा व्यक्ति आफ्नो पारिवारिक संस्कार, सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय नेटवर्क र दीर्घकालीन वैचारिक निष्ठाको प्रभावमा निर्णय गर्न बाध्य हुन्छ ।
यही कारणले चुनावी परिणाम भावनात्मक उत्तेजनाभन्दा स्थिर विश्वासमा आधारित हुन्छ । अतः राजनीतिक परिपक्वता भनेको भीडको बाह्य कोलाहलभन्दा मतदाताको मौन मनोविज्ञानलाई सूक्ष्मतापूर्वक पढ्ने क्षमता हो, किनकि अन्ततः लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति तिनै अदृश्य तर निर्णायक मतहरुमा निहित हुन्छ ।
उपर्युक्त राजनीतिक पृष्ठभूमिलाई दृष्टिगत गर्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदयलाई सूक्ष्म रुपमा विश्लेषण गर्दा यसको लोकप्रियता ‘मास क्रेज’ को सशक्त तथा दृष्टान्तात्मक अभिव्यक्तिका रुपमा देखापर्छ । विशेषतः शहरी परिवेशमा बसोबास गर्ने मध्यमवर्गीय तथा शिक्षित युवा वर्गमा देखिएको आकस्मिक उत्साह, सार्वजनिक सभाहरुमा उम्लिएको भीड, डिजिटल सञ्चार माध्यममार्फत् तीव्र गतिमा फैलिएको समर्थन तथा वैकल्पिक राजनीतिको खोजीले रास्वपाप्रति व्यापक जिज्ञासा र आकर्षण निर्माण गरेको छ ।
यस प्रक्रियाले पार्टीलाई एक नवीन, ऊर्जावान र परिवर्तनमुखी शक्तिका रुपमा स्थापित गर्ने प्रयत्न गरेको देखिन्छ । साथै, परम्परागत दलहरुप्रतिको दीर्घकालीन असन्तोष, नेतृत्वप्रतिको अविश्वास र सुशासनको अभावप्रति नागरिकमा सञ्चित निराशाले पनि यस क्रेजलाई उर्वरभूमि प्रदान गरेको छ । परिणामस्वरुप, रास्वपा केवल एक राजनीतिक संगठनको रुपमा मात्र नभई स्थापित व्यवस्थाविरुद्धको भावनात्मक प्रतिरोधको प्रतीकका रुपमा उभिएको छ ।
यसले पुरानो राजनीतिक संस्कृतिप्रति जनमानसमा रहेको असन्तुष्टिलाई भाषिक, सांकेतिक र मनोवैज्ञानिक रुपान्तरण गर्दै ‘भावनात्मक विद्रोह’ को अभिव्यक्ति प्रदान गरेको छ, जसले वर्तमान राजनीतिक विमर्शमा नवीन तरंग सिर्जना गरेको देखिन्छ । राजनीतिक विश्लेषणको सन्दर्भमा मूल प्रश्न केवल सार्वजनिक कार्यक्रममा कति संख्यामा भीड उपस्थित भयो भन्ने तथ्यमा सीमित रहँदैन, यसको वास्तविक महङ्खव त यसमा निहित हुन्छ कि उक्त भीड कति मात्रामा मतमा रुपान्तरित हुन सक्षम छ ।
दृश्यात्मक उपस्थिति र चुनावी परिणामबीच अनिवार्य सम्बन्ध स्थापित हुँदैन, किनकि ‘क्रेज’ को मनोविज्ञान स्वभावतः क्षणिक र आवेगप्रधान हुन्छ– आज आकर्षण, भोलि उदासीनता वा निराशा । यस्तो उत्साह तत्कालीन वातावरण निर्माण गर्न त सक्षम हुन्छ, तर दीर्घकालीन राजनीतिक प्रतिबद्धता सुनिश्चित गर्न प्रायः असमर्थ रहन्छ । यसको विपरित, ‘मत’ को मनोविज्ञान स्थायित्वमा आधारित हुन्छ; यो व्यक्तिको पारिवारिक संस्कार, सामाजिक सम्बन्ध, ऐतिहासिक अनुभव र राजनीतिक पहिचानसँग गहिरो रुपमा गाँसिएको हुन्छ । अतः निर्वाचन परिणाम भावनात्मक उछालभन्दा विश्वासको स्थिर आधारमा निर्धारण हुन्छ ।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रदर्शन गरेको ऊर्जा, जनउत्साह र वैकल्पिक राजनीतिको आकांक्षा निश्चय नै प्रशंसनीय छन्, तथापि उक्त ऊर्जा मतपेटिकामा कति रुपान्तरित हुन्छ भन्ने तथ्यले मात्र यसको वास्तविक राजनीतिक सामथ्र्य मापन गर्न सक्नेछ । केवल नारा, करिश्माई व्यक्तित्व वा लोकप्रिय अनुहारको प्रभावमा स्थायी जनाधार निर्माण सम्भव हुँदैन, त्यसका लागि संगठनात्मक सुदृढता, निरन्तर जनसम्पर्क र दीर्घकालीन विश्वासको संचय अपरिहार्य हुन्छ ।
यस परिप्रेक्ष्यमा नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेजस्ता परम्परागत दलहरुको स्थिति भिन्न प्रकृतिको देखिन्छ । यिनको मताधार ‘मास मत’ को रुपमा स्थापित छ– टोल–टोलसम्म फैलिएको संगठन, दीर्घकालीन कार्यकर्ता सञ्जाल, पारिवारिक निष्ठा, स्थानीय नेतृत्व र ऐतिहासिक पहिचानमा आधारित । यस्ता मतदाता चुनावी मौसमको आकस्मिक उत्तेजनाबाट सहजै प्रभावित हुँदैनन्, उनीहरुको निर्णय सम्बन्ध, अनुभव र विश्वासमा आधारित हुन्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा कम देखिए पनि मतपेटिकामा उनीहरुको प्रभाव प्रायः निर्णायक रुपमा प्रकट हुन्छ ।
‘मास मत’ को स्थायित्व नै निर्वाचन प्रक्रियामा निर्णायक शक्तिका रुपमा प्रकट हुन्छ, किनकि यसको आधार क्षणिक उत्साह नभई दीर्घकालीन सम्बन्ध, विश्वास र सामाजिक अन्तर्सम्बन्धको सुदृढ संरचना हो । गाउँ–गाउँमा दशकौँदेखि सक्रिय रहेका कार्यकर्ता, सहकारी संस्था, क्लब, उपभोक्ता समिति तथा औपचारिक सञ्जालभन्दा पर विकसित मानवीय सम्बन्धको जालोले मतदातालाई पार्टीसँग भावनात्मक र व्यवहारिक दुवै स्तरमा आबद्ध राख्छ ।
यस्ता मतदाता केवल वैचारिक आग्रहका कारण मात्र होइन, व्यक्तिगत अनुभव र आत्मीय सम्बन्धका आधारमा पनि समर्थन जनाउँछन् । कसैको घर निर्माणमा साथ दिएको, उपचारमा सहयोग गरेको अथवा कठिन परिस्थितिमा सहारा बनेको स्मृतिले राजनीतिक निष्ठालाई गहिरो बनाउँछ । यस्तो विश्वास निर्माण गर्न दीर्घकालीन निरन्तरता र समय आवश्यक पर्छ; ‘क्रेज’ जस्ता क्षणिक आवेगले त्यसको विकल्प प्रदान गर्न सक्दैन ।
यसर्थ ‘मास क्रेज’ को हावामा ‘मास मत’ सहजै बहावमा जाने अपेक्षा गर्नु राजनीतिक यथार्थसँग मेल नखाने धारणा हो । निर्वाचन परिणाम कुनै चलचित्रको चरम दृश्यझैँ एकाएक परिवर्तन हुने घटना होइन; यो दीर्घ सामाजिक अन्तक्र्रियाको समष्टिगत निष्कर्ष हो । भीडले ताली बजाउन सक्छ, नाराबाजी गर्न सक्छ, तर मत हाल्ने क्षणमा व्यक्ति आफ्नै अन्तर्मनसँग संवाद गर्छ, र त्यो संवाद प्रायः पुरानो विश्वासतर्फ झुक्छ ।
इतिहासले पनि देखाएको छ कि नयाँ दलहरुको प्रारम्भिक लोकप्रियता सधैँ अपेक्षाकृत मतमा रुपान्तरित हुँदैन । यद्यपि रास्वपाले उत्पन्न गरेको उत्साहलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । यसले पारदर्शिता, सुशासन र वैकल्पिक नेतृत्वको मागलाई सशक्त बनाउँदै नेपाली राजनीतिमा चेतनाको नवीन तरंग सिर्जना गरेको छ । तथापि, क्रेजलाई मात्र विजयको आधार मान्नु राजनीतिक अपरिपक्वता ठहरिन्छ ।
निर्वाचनको गणितमा भावनात्मक उछालभन्दा संगठनात्मक सुदृढता, जनसम्पर्क र स्थायी विश्वास नै प्रभावकारी हुन्छ, अन्यथा परिणाम अपेक्षाभन्दा विपरित दिशामा जान सक्ने सम्भावना सधैँ रहन्छ । अर्कोतर्फ, कांग्रेस र एमाले जस्ता दलहरुका लागि पनि यो स्थिति आत्मसन्तोषको विषय होइन । ‘मास मत’ स्थायी देखिए पनि यदि उनीहरुले जनअपेक्षा पूरा गर्न सकेनन् भने त्यो आधार क्रमशः क्षय हुन सक्छ । तर, अहिलेको सन्दर्भमा भने उनीहरुको मताधार यति सजिलै नयाँ क्रेजतर्फ सर्ने सम्भावना कम देखिन्छ ।
पुरानो जरा बलियो हुँदा हावाहुरीले वृक्ष ढाल्न सक्दैन, बरु पात मात्रै हल्लिन्छन् । यही तर्कले आगामी निर्वाचनमा पुराना दलहरुको आधारभूत शक्ति अझै निर्णायक रहने संकेत गर्दछ । समग्र राजनीतिक परिदृश्यलाई सूक्ष्म रुपमा विश्लेषण गर्दा रास्वपाले ‘मास क्रेज’ बाट निश्चित रुपमा लाभान्वित हुने तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन ।
जनस्तरमा देखिएको उत्साह, विशेषतः शहरी तथा युवावर्गमा फैलिएको आकर्षण र वैकल्पिक राजनीतिको आकांक्षाले उसको मतप्रतिशत वृद्धि गर्न, केही निर्वाचन क्षेत्रमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्न तथा राष्ट्रिय बहसमा प्रभावशाली उपस्थिति जनाउन अवश्य सहयोग पु¥याउन सक्छ । तथापि, यस्ता उपलब्धिलाई तत्कालै ‘बहुमत’ जस्तो निर्णायक परिणामसँग समकक्ष ठान्नु यथार्थपरक मूल्याङ्कन हुँदैन ।
वास्तवमा, बहुमत प्राप्त गर्नु केवल क्षणिक लोकप्रियता वा भावनात्मक उछालको परिणाम होइन, यो दीर्घकालीन संगठनात्मक सुदृढता, गाउँ–गाउँसम्म फैलिएको संरचनागत जालो, प्रशिक्षित कार्यकर्ता सञ्जाल तथा स्थिर र प्रतिबद्ध मतदाताको आधारमा सम्भव हुन्छ । यस्ता पूर्वाधारहरु समय, निरन्तर प्रयास र विश्वसनीयताबाट मात्र निर्मित हुन्छन् । क्रेजले वातावरण तताउन सक्छ, विमर्श सिर्जना गर्न सक्छ, तर सम्पूर्ण राजनीतिक नक्सालाई एकाएक उल्ट्याउने सामथ्र्य उसमा निहित हुँदैन ।
त्यसैले रास्वपाको प्रगतिशील उपस्थिति सम्भाव्य भए पनि बहुमतको लक्ष्य तत्कालीन सन्दर्भमा कठिन र दीर्घकालीन तयारीको विषयका रुपमा देखिन्छ । यद्यपि प्रस्तुत विश्लेषणबाट रास्वपाको सम्भावनालाई पूर्णतः नकारात्मक दृष्टिकोणले मूल्याङ्कन गर्न खोजिएको अर्थ निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन । यसको तात्पर्य कदापि पार्टी असफल हुनेछ भन्ने निष्कर्ष होइन, बरु वस्तुगत यथार्थले के संकेत गर्दछ भने उसले आफ्नो अघिल्लो निर्वाचन उपस्थितिभन्दा उल्लेखनीय रुपमा सुधारिएको परिणाम हासिल गर्ने सम्भावना प्रबल देखिन्छ ।
नयाँ राजनीतिक शक्तिका रुपमा उदाएको यस दलले क्रमशः जनविश्वास आर्जन गर्दै, वैकल्पिक राजनीतिको विमर्शलाई संस्थागत स्वरुप प्रदान गर्दै तथा केही निर्वाचन क्षेत्रमा ठोस सफलता हासिल गर्दै आफ्नो प्रभावक्षेत्र विस्तार गर्न सक्ने आधारहरु प्रशस्त छन् । उक्त प्रक्रियाको क्रममा रास्वपा केवल एक प्रतिस्पर्धी दलको सीमित घेराभित्र आबद्ध रहने शक्ति नभई राष्ट्रिय राजनीतिक संरचनाभित्र प्रभावशाली शक्ति–केन्द्रका रुपमा स्थापित हुने सम्भावना बोकेको देखिन्छ ।
लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको सारतङ्खव नै बहुविकल्पीय प्रतिस्पर्धा र नवीन शक्तिहरुको उदयमा निहित हुन्छ, त्यसैले यस्ता दलहरुको सुदृढ उपस्थिति स्वभावतः सकारात्मक परिघटनाका रुपमा मूल्याङ्कन गरिन्छ । यसले राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई तीव्रता प्रदान गर्नुका साथै स्थापित दलहरुलाई थप उत्तरदायी, पारदर्शी र जनअपेक्षाप्रति संवेदनशील बन्न बाध्य पार्छ । फलस्वरुप शासन– प्रक्रियामा गुणात्मक सुधारको वातावरण निर्माण हुन्छ ।
अतः रास्वपाको सुधारिएको उपस्थिति लोकतन्त्रको परिपक्वता, गतिशीलता र संस्थागत सुदृढताको सूचकका रुपमा ग्रहण गर्नु समीचीन ठहरिन्छ । समग्रतः लोकतन्त्रको वास्तविक सौन्दर्य उत्साह र विवेकबिचको सन्तुलित समन्वयमा निहित छ । ‘क्रेज’ ले परिवर्तनको ऊर्जा र चेतनाको तरंग प्रदान गर्छ भने ‘मत’ ले स्थायित्व, निरन्तरता र परिणाम सुनिश्चित गर्छ । यी दुई तत्व परस्पर पूरक हुन्; एकअर्काको अभावमा लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अधूरो रहन्छ ।
तथापि, निर्वाचन परिणामको अन्तिम निर्धारक शक्ति भने ‘मास मत’ नै भएकाले राजनीतिक दलहरुले भीडको बाह्य आकर्षणभन्दा मतदाताको दीर्घकालीन विश्वास आर्जन गर्ने रणनीतिलाई प्राथमिकता दिनु अपरिहार्य हुन्छ ।
अन्ततः आसन्न निर्वाचनको समग्र परिप्रेक्ष्यलाई वस्तुगत तथा विवेकपूर्ण दृष्टिले अवलोकन गर्दा यति स्पष्ट देखिन्छ कि रास्वपाको वरिपरि देखिएको भीड मूलतः ‘मास क्रेज’ को अभिव्यक्ति हो, जसले राजनीतिक परिवेशमा हलचल, जिज्ञासा र विमर्श अवश्य उत्पन्न गरेको छ । यसले जनमानसमा वैकल्पिक राजनीतिको आकांक्षा जागृत गराएको छ र स्थापित शक्तिहरुलाई आत्ममूल्याङ्कन गर्न बाध्य पारेको छ ।
तथापि, यस्तो उत्साहको प्रकृति क्षणिक र आवेगप्रधान भएकाले यसको प्रत्यक्ष अनुवाद मतपेटिकामा समान अनुपातमा हुने निश्चित हुँदैन । यसको विपरित, नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेजस्ता दलहरुको आधार ‘मास मत’ मा अवस्थित छ, जुन दीर्घकालीन संगठनात्मक संरचना, ऐतिहासिक निरन्तरता र सामाजिक, सांस्कृतिक सम्बन्धमा आधारित भएकाले सहजै विचलित हुँदैन ।
परिणामस्वरुप, क्रेजले बहस, विमर्श र जनध्यान त आकर्षित गर्न सक्छ, तर अन्ततः सत्ता निर्धारण गर्ने निर्णायक शक्ति भने मत नै हो । यस सन्दर्भमा रास्वपाको सुधारिएको उपस्थिति सम्भाव्य देखिए पनि तत्काल बहुमत प्राप्त गर्ने परिदृश्य यथार्थपरक प्रतीत हुँदैन । अतः यही तथ्यलाई आत्मसात् गरी गरिएको विश्लेषण नै परिपक्व र विवेकसम्मत राजनीतिक दृष्टिकोणको प्रतीक ठहरिन्छ ।