यादव गिरी
राष्ट्रको भविष्य कुनै घोषणापत्र, नीति दस्तावेज वा भौतिक पूर्वाधारको मात्र प्रतिफल हुँदैन; यसको वास्तविक आधार विद्यालयका कक्षाकोठामा तयार हुन्छ, जहाँ शिक्षक र विद्यार्थीबीच हुने दैनिक अन्तक्र्रियाले समाजको भावी वैचारिक, नैतिक र सामाजिक चरित्र निर्माण गर्छ ।
इतिहासले प्रमाणित गरेको सत्य के हो भने, समुन्नत राष्ट्रहरुका जग सुदृढ विद्यालय प्रणालीमा र त्यो प्रणालीको आत्मा सशक्त शिक्षकमा निहित हुन्छ । त्यसैले विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरको बहसलाई पाठ्यक्रम परिमार्जन, परीक्षा प्रणाली सुधार वा प्रविधिको प्रयोगसम्म सीमित गर्नु दृष्टिगत रुपमा सतही र दीर्घकालीन रुपमा हानिकारक दृष्टिकोण हो ।
विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर मूलतः शिक्षकको दृष्टि, पेशागत दक्षता, मूल्यबोध र प्रतिबद्धतासँग प्रत्यक्ष रुपमा गाँसिएको विषय हो । शिक्षक सशक्त नभएसम्म विद्यालय संस्थागत रुपमा सबल हुन सक्दैन, र विद्यालय सुदृढ नभएसम्म राष्ट्रको बौद्धिक तथा नैतिक आधार बलियो बन्न सक्दैन । शिक्षक शिक्षण प्रक्रियाका कार्यान्वयनकर्ता मात्र होइनन्; उनीहरु शिक्षाका नीतिगत उद्देश्यलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्ने केन्द्रीय पात्र हुन् । उनीहरुको सोच, व्यवहार र पेशागत इमानदारीले शिक्षाको वास्तविक स्तर निर्धारण गर्छ ।
विद्यालय शिक्षामा गुणस्तरको अर्थ केवल परीक्षामा उच्च अंक प्राप्त गर्नु वा तथ्यगत ज्ञानको सञ्चय गर्नु मात्र होइन । यसको वास्तविक अभिप्राय सोच्न सक्ने, प्रश्न गर्न सक्ने, सहकार्य गर्न सक्ने, विविधतालाई सम्मान गर्न सक्ने र जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्नु हो । यस्तो बहुआयामिक उद्देश्य हासिल गर्न शिक्षकको भूमिका निर्णायक हुन्छ ।
शिक्षक पाठ्यपुस्तकका पंक्ति दोहो¥याउने प्राविधिक मात्र होइनन्; उनीहरु विद्यार्थीको चेतनामा दृष्टि, मूल्य र दिशा प्रदान गर्ने बौद्धिक मार्गदर्शक हुन् । जब शिक्षकले शिक्षालाई जीवनसँग जोडेर, समाजका यथार्थसँग सान्दर्भिक बनाएर र मानवीय मूल्यमा आधारित बनाएर प्रस्तुत गर्छन्, तब मात्र शिक्षाले समाज रुपान्तरण गर्ने शक्ति प्राप्त गर्छ ।
आजको परिवर्तित सामाजिक र प्रविधिक सन्दर्भमा शिक्षकको भूमिका अझ जटिल र जिम्मेवार बनेको छ । सूचनाको सहज उपलब्धताले शिक्षकको भूमिका घटाएको होइन, बरु अझ परिष्कृत बनाएको छ । शिक्षकले अब जानकारी दिने मात्र होइन, जानकारीको विश्लेषण, मूल्याङ्कन र प्रयोग गर्न सिकाउने दायित्व वहन गर्नुपर्छ । यसका लागि शिक्षक स्वयं निरन्तर सिकाइमा सक्रिय रहनु आवश्यक छ ।
पेशागत विकास, आत्ममूल्याङ्कन र नवीन शिक्षण विधिको प्रयोग बिना शिक्षाको गुणस्तर उकास्न सम्भव छैन । विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धिको बहस शिक्षकको भूमिकालाई केन्द्रमा नराखी अघि बढ्न सक्दैन । शिक्षकलाई सम्मान, विश्वास, पेशागत स्वतन्त्रता र आवश्यक स्रोत उपलब्ध गराउनु राज्य र समाजको साझा दायित्व हो ।
कक्षाकोठामा सशक्त शिक्षकबाट सुरु हुने परिवर्तन नै दीर्घकालीन राष्ट्र निर्माणको सबैभन्दा विश्वसनीय मार्ग हो । त्यसैले शिक्षाको गुणस्तर सुधारको वास्तविक सुरुआत शिक्षकको सशक्तीकरणबाटै हुनुपर्छ । यही आधुनिक, न्यायपूर्ण र समुन्नत राष्ट्र निर्माणको आधारशिला हो । गुणस्तरीय शिक्षाको पहिलो र आधारभूत शर्त शिक्षकको वैचारिक स्पष्टता हो । शिक्षकले शिक्षण पेशालाई केवल जीविकोपार्जनको साधनका रुपमा होइन, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र राष्ट्र निर्माणसँग गाँसिएको गम्भीर दायित्वका रुपमा बुझ्न सक्नुपर्छ ।
शिक्षण प्रक्रिया किन आवश्यक छ, त्यसको उद्देश्य के हो र यसले समाज तथा भावी पुस्तामा कस्तो दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्नप्रति सचेत शिक्षक मात्र शिक्षालाई रुपान्तरणकारी बनाउन सक्षम हुन्छन् । वैचारिक अस्पष्टता भएका शिक्षकले पाठ्यक्रम पूरा गर्न सक्छन्, तर चेतनशील नागरिक निर्माण गर्न सक्दैनन् । त्यसैले शिक्षकको वैचारिक परिपक्वता विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर निर्धारण गर्ने निर्णायक तङ्खव हो ।
वैचारिक रुपमा सक्षम शिक्षक कक्षाकोठालाई सूचना स्थानान्तरणको एकतर्फी केन्द्रका रुपमा सीमित राख्दैनन् । उनीहरुले कक्षाकोठालाई आलोचनात्मक चिन्तन, संवाद, प्रश्न र सृजनशील अभ्यासको जीवित प्रयोगशालामा रुपान्तरण गर्छन् । यस्तो शिक्षक विद्यार्थीलाई केवल सुन्ने र दोहो¥याउने भूमिकामा सीमित नगरी सोच्न, तर्क गर्न र आफ्ना दृष्टिकोण विकास गर्न उत्प्रेरित गर्छन् । परिणामस्वरुप विद्यार्थी शिक्षाका निष्क्रिय उपभोक्ता नभई सक्रिय सहभागी बन्छन् । यही वातावरणमा मात्र गुणस्तरीय शिक्षाको बीउ अंकुरित भई दीर्घकालीन रुपमा फलिफाप हुन सक्छ ।
यससँगै विषयगत दक्षता र पेशागत तयारी शिक्षकको अर्को अपरिहार्य दायित्व हो । शिक्षाको गुणस्तर शिक्षकको ज्ञान, सीप र शिक्षण क्षमताको प्रत्यक्ष प्रतिविम्ब हो ।
पाठ्यक्रमलाई जीवनसँग जोड्ने क्षमता, विद्यार्थीको विविध सामाजिक, सांस्कृतिक र बौद्धिक पृष्ठभूमिलाई आत्मसात् गर्ने समझ र सिकाइलाई व्यवहारिक तथा प्रयोगात्मक बनाउने सीप बिना शिक्षाको गुणस्तर केवल कागजी अवधारणामा सीमित रहन्छ । विषयमा गहिरो ज्ञान नभएका वा त्यस ज्ञानलाई प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न नसक्ने शिक्षकले अपेक्षित शैक्षिक परिणाम हासिल गर्न सक्दैनन् ।
शिक्षकले पाठ योजनालाई स्थिर र औपचारिक दस्तावेजका रुपमा होइन, विद्यार्थीको आवश्यकता, क्षमता र रुचिअनुसार निरन्तर परिमार्जन हुने जीवित प्रक्रियाका रुपमा लिनु आवश्यक छ । एउटै पाठ, एउटै विधि र एउटै मूल्याङ्कन सबै विद्यार्थीका लागि उपयुक्त हुँदैन भन्ने यथार्थ स्वीकार नगरेसम्म शिक्षण प्रभावकारी हुन सक्दैन ।
शिक्षकले विषयवस्तुलाई स्थानीय सन्दर्भ, समसामयिक सामाजिक मुद्दा र अन्तरविषयक दृष्टिकोणसँग जोड्न सकेमा सिकाइ अर्थपूर्ण र जीवनोपयोगी बन्छ । यसले विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तक बाहिरको संसार बुझ्न मद्दत गर्छ र सिकाइलाई व्यवहारसँग जोड्छ । आजको ज्ञान –आधारित समाजमा शिक्षकको पेसागत तयारी निरन्तर प्रक्रिया हो, एकपटक प्राप्त हुने उपलब्धि होइन । नयाँ ज्ञान, प्रविधि र शिक्षण विधिसँग आफूलाई अद्यावधिक नगर्ने शिक्षक समयसापेक्ष बन्न सक्दैनन् ।
निरन्तर अध्ययन, आत्ममूल्याङ्कन र पेशागत विकासमा संलग्न शिक्षक मात्र शिक्षाको गुणस्तर उकास्न सक्षम हुन्छन् । अन्ततः, वैचारिक स्पष्टता र विषयगत दक्षताको समन्वयले मात्र शिक्षकलाई कक्षाकोठाबाट समाज र राष्ट्र निर्माणसम्म प्रभाव पार्ने सशक्त शैक्षिक नेतृत्वदातामा रुपान्तरण गर्न सक्छ ।
आधुनिक शिक्षाको सन्दर्भमा शिक्षण विधि र प्रविधिको विवेकपूर्ण प्रयोग बिना विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिँदैन । तर यहाँ बुझ्नुपर्ने महङ्खवपूर्ण तथ्य के हो भने प्रविधि स्वयं शिक्षाको लक्ष्य होइन; यो प्रभावकारी, अर्थपूर्ण र दीर्घकालीन सिकाइका लागि प्रयोग गरिने एक साधन मात्र हो । प्रविधिलाई उद्देश्य ठान्दा शिक्षण प्रक्रिया सतही र प्रदर्शनमुखी बन्ने खतरा रहन्छ ।
त्यसैले शिक्षकमा प्रविधिप्रति मोह होइन, विवेक आवश्यक हुन्छ । कक्षाकोठामा कुन विधि, कुन प्रविधि र कुन अभ्यास प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय विद्यार्थीको क्षमता, सिकाइको उद्देश्य र सामाजिक, सांस्कृतिक सन्दर्भका आधारमा हुनुपर्छ । सहभागितामूलक शिक्षण विधि आधुनिक शिक्षाको केन्द्रबिन्दु हो । परियोजना कार्य, समूह छलफल, समस्या समाधान आधारित सिकाइ, प्रयोगात्मक अभ्यास तथा डिजिटल स्रोतको सन्तुलित प्रयोगले कक्षाकोठालाई निष्क्रिय सुन्ने थलोबाट सक्रिय सिकाइको केन्द्रमा रुपान्तरण गर्छ ।
यस्ता विधिले विद्यार्थीलाई केवल जानकारी ग्रहण गर्ने भूमिकामा सीमित नराखी सोच्न, विश्लेषण गर्न, सहकार्य गर्न र आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्न सक्षम बनाउँछन् । शिक्षकले विधि छनोट गर्दा पाठ्यक्रम पूरा गर्ने हतारभन्दा सिकाइको गहिराइलाई प्राथमिकता दिन सकेमा शिक्षण प्रभावकारी मात्र होइन, दीर्घकालीन पनि बन्छ ।
शिक्षणसँग अभिन्न रुपमा जोडिएको अर्को महङ्खवपूर्ण पक्ष मूल्याङ्कन प्रणाली हो । मूल्याङ्कनप्रति शिक्षकको दृष्टिकोणले नै शिक्षाको गुणस्तर निर्धारण गर्छ । यदि मूल्याङ्कनलाई दण्ड, डर र वर्गीकरणको औजारका रुपमा प्रयोग गरियो भने सिकाइ सङ्कुचित, एकाङ्की र परीक्षामुखी बन्छ । यस्तो अवस्थामा विद्यार्थी सिक्नका लागि होइन, अंकका लागि पढ्न बाध्य हुन्छन् ।
यसको सट्टा, मूल्याङ्कनलाई सिकाइ सुधार, मार्गदर्शन र आत्मविकासको साधनका रुपमा प्रयोग गर्नु शिक्षकको पेशागत दायित्व हो । निरन्तर मूल्याङ्कन, गुणात्मक प्रतिक्रिया, सहपाठी मूल्याङ्कन र विद्यार्थीमैत्री अभ्यासले सिकाइलाई समावेशी र न्यायपूर्ण बनाउँछ । यसले विद्यार्थीलाई आफ्ना कमजोरी चिन्न र सुधार गर्न अवसर प्रदान गर्छ ।
विशेष गरी कमजोर वा पछि परेका विद्यार्थीलाई दण्डित गर्ने होइन, सहयोग र अतिरिक्त मार्गदर्शन दिने संस्कृतिले मात्र विद्यालय शिक्षाको वास्तविक गुणस्तर उजागर हुन्छ । यस्तो मूल्याङ्कन प्रणालीले प्रतिस्पर्धाभन्दा प्रगति र सुधारलाई महङ्खव दिन्छ, जुन आधुनिक शिक्षाको मूल मर्म हो । शिक्षकको आचरण र नैतिकता शिक्षाको मौन पाठ्यक्रमका रुपमा कार्य गर्छ । पाठ्यपुस्तकमा नलेखिएका तर विद्यार्थीको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्ने मूल्यहरु शिक्षकको व्यवहारबाट नै सरेर जान्छन् ।
विद्यार्थी शिक्षकका शब्दभन्दा बढी उनका कर्म, निर्णय र आचरणबाट सिक्छन् । निष्पक्षता, समयपालन, संवेदनशीलता, सहिष्णुता र पेशागत इमानदारी शिक्षकका अपरिहार्य गुण हुन् । यी गुणको अभावमा उत्कृष्ट पाठ्यक्रम र आधुनिक प्रविधि पनि निष्प्रभावी बन्छन् । शिक्षक आफैं अनुशासित, जिज्ञासु र उत्तरदायी भएमा कक्षाकोठामा सकारात्मक संस्कृति विकास हुन्छ । यस्तो संस्कृतिमा विद्यार्थी सुरक्षित महसुस गर्छन्, प्रश्न गर्न हिचकिचाउँदैनन् र सिकाइलाई बोझ होइन, अवसरका रुपमा ग्रहण गर्छन् ।
अन्ततः, शिक्षण विधि, मूल्याङ्कन दृष्टिकोण र शिक्षकको नैतिक आचरणबीचको सन्तुलित समन्वयले मात्र विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर स्थायी रुपमा उकास्न सक्छ । यही समन्वय आधुनिक, न्यायपूर्ण र प्रभावकारी शिक्षाको आधार हो । विद्यार्थीसँग विश्वासमा आधारित सम्बन्ध निर्माण गर्नु शिक्षकको सबैभन्दा सूक्ष्म तर दीर्घकालीन रुपमा सबैभन्दा प्रभावशाली भूमिका हो ।
शिक्षण प्रक्रिया केवल ज्ञानको हस्तान्तरण मात्र नभई मानवीय अन्तरक्रियाको संवेदनशील अभ्यास पनि हो भन्ने यथार्थलाई आत्मसात् नगरेसम्म विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर उकास्न सकिँदैन । डर, अपमान, विभेद र दण्डमा आधारित वातावरणमा विद्यार्थीको बौद्धिक तथा भावनात्मक विकास अवरुद्ध हुन्छ । यस्तो वातावरणमा विद्यार्थी सिकाइका सक्रिय सहभागी होइन, त्रासग्रस्त अनुयायी बन्छन् । त्यसैले शिक्षकले कक्षाकोठालाई सुरक्षित, सम्मानजनक र भरोसायोग्य स्थानका रुपमा विकास गर्नु अनिवार्य हुन्छ ।
प्रत्येक विद्यार्थीलाई सम्भावनाको भण्डारका रुपमा हेर्ने दृष्टिकोण शिक्षकको पेशागत परिपक्वताको परिचायक हो । विद्यार्थीको क्षमता एउटै ढाँचामा मापन गर्न सकिँदैन भन्ने स्वीकारोक्ति बिना समावेशी र गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव छैन । संवाद, सहानुभूति र मार्गदर्शनमा आधारित शिक्षण अभ्यासले विद्यार्थीको आत्मविश्वास बढाउँछ, असफलतालाई सिकाइको अवसरमा रुपान्तरण गर्छ र सिकाइलाई सतही नभई गहिरो बनाउँछ ।
जब विद्यार्थी शिक्षकलाई न्यायपूर्ण, संवेदनशील र सहयोगी मार्गदर्शकका रुपमा अनुभूति गर्छन्, तब उनीहरु स्वतन्त्र रुपमा सोच्न, प्रश्न गर्न र आफ्ना धारणा विकास गर्न सक्षम हुन्छन् । यसरी सुदृढ शिक्षक, विद्यार्थी सम्बन्धले विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर स्वाभाविक रुपमा उकास्छ । विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर कुनै एक व्यक्तिको प्रयासमा मात्र निर्भर हुँदैन; यो सामूहिक संस्कृतिको परिणाम हो ।
शिक्षकबीच सहकार्य, पेशागत संवाद र सामूहिक आत्ममूल्याङ्कनको अभ्यास बिना विद्यालय संस्थागत रुपमा सुदृढ बन्न सक्दैन । व्यक्तिगत रुपमा सक्षम शिक्षकहरु पनि यदि एकआपसमा अलगथलग छन् भने विद्यालयको समग्र गुणस्तर अपेक्षित स्तरमा पुग्न सक्दैन । साझा समस्या पहिचान, संयुक्त समाधान खोजी र अनुभव आदानप्रदानको अभ्यासले शिक्षण प्रक्रियालाई समृद्ध बनाउँछ । यसका लागि विद्यालयभित्र पेशागत सिकाइ समुदाय (Professional Learning Community) को विकास अपरिहार्य हुन्छ ।
विद्यालय नेतृत्वसँग सहकार्य गर्दै अभिभावक र समुदायलाई शैक्षिक प्रक्रियामा जोड्न सक्ने शिक्षकले शिक्षालाई साँच्चिकै साझा उत्तरदायित्वको विषय बनाउन सक्छन् । शिक्षा विद्यालयको चार पर्खालभित्र सीमित रहँदा यसको सामाजिक प्रभाव कमजोर हुन्छ । तर जब विद्यालय, परिवार र समुदायबीच विश्वास र सहकार्यको सम्बन्ध स्थापित हुन्छ, तब शिक्षा सामाजिक रुपान्तरणको शक्तिशाली माध्यम बन्छ । शिक्षक यस सहकार्यका प्रमुख सेतु हुन् । उनीहरुको संवाद क्षमता, समन्वय कौशल र सामाजिक संवेदनशीलताले विद्यालयलाई समुदायको बौद्धिक केन्द्रका रुपमा स्थापित गर्न सक्छ ।
विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धि शिक्षकको प्रतिबद्धता, पेशागत दक्षता र नैतिक साहसको समष्टिगत परिणाम हो । प्रतिबद्धता बिना दक्षता निष्प्रभावी हुन्छ, र नैतिक साहस बिना प्रतिबद्धता औपचारिकतामा सीमित रहन्छ । शिक्षकले सही कुराका पक्षमा उभिन, विद्यार्थीको हितलाई केन्द्रमा राख्न र आवश्यक परे स्थापित अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन सक्ने साहस राख्नुपर्छ । यही नैतिक साहसले शिक्षालाई यान्त्रिक प्रणालीबाट मानवीय अभियानमा रुपान्तरण गर्छ ।
शिक्षक सक्षम भए मात्र विद्यार्थी सक्षम बन्छन्, र सक्षम विद्यार्थीबाट मात्र समुन्नत, न्यायपूर्ण र लोकतान्त्रिक राष्ट्र निर्माण सम्भव हुन्छ । त्यसैले शिक्षासम्बन्धी सबै सुधार कार्यक्रम, नीति र बहसको केन्द्रमा शिक्षकको सशक्तीकरण हुनुपर्छ । सशक्तीकरणको अर्थ केवल तालिम वा प्रविधि उपलब्ध गराउनु मात्र होइन; सम्मान, विश्वास, पेशागत स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्वको सन्तुलित संयोजन सुनिश्चित गर्नु हो । शिक्षकलाई नीतिको कार्यान्वयनकर्ता मात्र होइन, नीतिको सहनिर्माताका रुपमा स्वीकार नगरेसम्म शिक्षाको गुणस्तर सुधार अधुरो नै रहन्छ ।
कक्षाकोठाबाट सुरु हुने यही सशक्त यात्रा अन्ततः समाज हुँदै राष्ट्र निर्माणसम्म पुग्छ । शिक्षकको एउटा सकारात्मक हस्तक्षेपले विद्यार्थीको जीवन मात्र होइन, राष्ट्रको भविष्य पनि रुपान्तरण गर्न सक्छ । त्यसैले शिक्षाको गुणस्तरको बहस अन्ततः शिक्षकको भूमिकालाई सुदृढ बनाउने दिशातर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ(यही दीर्घकालीन राष्ट्र निर्माणको सबैभन्दा भरपर्दो र दिगो मार्ग हो ।