यादव गिरी
कक्षाकोठा सधैँ ज्ञानको उज्यालो फैलिने पवित्र स्थानका रुपमा चित्रित गरिन्छ तर व्यवहारमा यो स्थान प्रायः नियन्त्रण, अनुशासन र शक्ति अभ्यासको केन्द्र बनेको देखिन्छ । शिक्षकले कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्ने बाध्यता, ठुलो विद्यार्थी सङ्ख्या, सीमित समय र पाठ्यक्रमको दबाबका कारण कक्षामा नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यस्तो अवस्थामा शिक्षणभन्दा बढी नियन्त्रणमुखी अभ्यास हाबी हुनथाल्छ ।
शिक्षकको उद्देश्य विद्यार्थीलाई सिकाउनु भए पनि प्रयोग गरिने विधि धेरैजसो आज्ञापालनमा आधारित हुन्छ । यसले विद्यार्थीको स्वाभाविक जिज्ञासा, स्वतन्त्र सोच र सिर्जनशीलता दब्नसक्छ । कक्षा नियन्त्रणका नाममा अपनाइने व्यवहारहरु जस्तै डर देखाउने, कठोर नियम, एकतर्फी आदेश, शिक्षणलाई प्रभावकारी बनाउने कि सिकाइको वातावरणलाई अवरुद्ध गर्ने भन्ने प्रश्न गम्भीर रुपमा उठ्छ ।
कक्षाकोठा नियन्त्रण र शिक्षणबिचको सन्तुलन नै आजको शिक्षाको मुल चुनौती बनेको छ । यदि नियन्त्रण शिक्षाको उद्देश्यभन्दा माथि पुग्छ भने कक्षा सिकाइको केन्द्रभन्दा नियन्त्रणको प्रयोगशालामा रुपान्तरण हुन्छ । जसको दीर्घकालीन असर विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा गहिरो रुपमा देखापर्छ । परम्परागत शिक्षण प्रणालीमा शिक्षकलाई कक्षाको सर्वोच्च अधिकारीका रुपमा लिइन्छ । उनी नियम बनाउने, तोड्ने र कार्यान्वयन गर्ने सबै अधिकार राख्छन्
। यस्तो संरचनामा विद्यार्थी आज्ञाकारी श्रोता मात्र हुन्छन् । कक्षा नियन्त्रणका लागि चुप लाग्न बाध्य पार्ने, उठेर बोल्न निषेध गर्ने, गल्तीमा सजाय दिने जस्ता अभ्यास सामान्य मानिन्छन् । यस्ता विधिहरु तत्काल नियन्त्रण कायम गर्न सफल देखिए पनि यसले विद्यार्थीमा डर, हीन भावना र आत्मविश्वासको कमी जन्माउँछ । शिक्षकको भूमिकालाई केवल अनुशासन कायम गर्ने प्रहरीका रुपमा सीमित गर्दा शिक्षणको मानवीय पक्ष कमजोर पर्छ ।
विद्यार्थी शिक्षकलाई ज्ञानदाताभन्दा दण्डदाताको रुपमा हेर्न थाल्छन् । यसले शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धमा दूरी बढाउँछ । शिक्षण भनेको विश्वास र सम्बन्धमा आधारित प्रक्रिया हो तर कठोर नियन्त्रण प्रणालीले यो आधार कमजोर बनाइदिन्छ । दीर्घकालमा यस्ता कक्षाबाट निस्केका विद्यार्थीहरु नियम पालन त गर्छन् तर स्वतन्त्र निर्णय गर्न डराउँछन् ।
कक्षामा नियन्त्रण कायम गर्न डर प्रयोग गर्नु छिटो र सजिलो उपाय जस्तो देखिन्छ । चर्को स्वर, धम्की, सजायको भयले विद्यार्थी तुरुन्तै चुप लाग्छन् तर यो शान्ति अस्थायी हुन्छ । डरमा आधारित नियन्त्रणले विद्यार्थीको मनोविज्ञानमा नकारात्मक असर पार्छ । डरले सिकाइको ढोका बन्द गर्छ ।
किनकि सिकाइ जिज्ञासा र सुरक्षित वातावरणमा मात्र सम्भव हुन्छ । डरले विद्यार्थीलाई गल्ती गर्न नडराउने होइन, गल्ती लुकाउन सिकाउँछ । यसले झुट, नक्कल र छलकपटलाई प्रोत्साहन गर्छ । दीर्घकालमा डरमा हुर्केका विद्यार्थीहरु आलोचनात्मक सोचभन्दा आज्ञापालनमा बढी विश्वास गर्छन् । उनीहरु प्रश्न गर्न हिच्किचाउँछन्, नयाँ विचार राख्न डराउँछन् ।
समाजले यस्ता व्यक्तिहरु पाउँछ जो आदेश पालन गर्न सक्षम त हुन्छन् तर नेतृत्व र नवप्रवर्तनमा कमजोर हुन्छन् । यसर्थ डरले कक्षा नियन्त्रण त गर्छ तर समाजको भविष्य कमजोर बनाउँछ । कक्षामा विद्यार्थी नियन्त्रणका लागि दण्ड र पुरस्कार व्यापक रुपमा प्रयोग गरिन्छ । राम्रो काममा पुरस्कार, गल्तीमा सजाय, यो प्रणाली सतहमा प्रभावकारी देखिन्छ तर मनोवैज्ञानिक रुपमा यसले बाह्य प्रेरणालाई मात्र बल दिन्छ ।
विद्यार्थी सिकाइको आनन्दका लागि होइन, पुरस्कारका लागि पढ्छन् । सजायको डरले गल्ती नगर्ने प्रयास गर्छन् तर आत्मसमीक्षा गर्दैनन् । यस्तो अभ्यासले आन्तरिक प्रेरणा कमजोर बनाउँछ । जब पुरस्कार हट्छ, सिकाइप्रति रुचि घट्छ । दीर्घकालमा यस्ता विद्यार्थीहरु आत्मनिर्भर हुँदैनन्; उनीहरु सधैँ बाह्य स्वीकृति खोज्छन् ।
शिक्षकले नियन्त्रणका लागि पुरस्कार–दण्डमा अत्यधिक निर्भर हुँदा विद्यार्थीको नैतिक विकास अवरुद्ध हुन्छ । उनीहरु सही–गलतको निर्णय मूल्यका आधारमा होइन, फाइदा–नोक्सानका आधारमा गर्न थाल्छन् । यसले समाजमा अवसरवादी सोचको विकास गराउँछ ।
धेरै शिक्षकका लागि शान्त कक्षा नै राम्रो कक्षा हो । विद्यार्थी चुपचाप बस्नु, प्रश्न नगर्नु र शिक्षकको कुरा मात्र सुन्नु अनुशासनको प्रतीक मानिन्छ तर यस्तो मौनता सिकाइको सङ्केत होइन, बरु निष्क्रियताको लक्षण हुन सक्छ । विद्यार्थीको मन सक्रिय नभएसम्म सिकाइ गहिरो हुँदैन । मौनतामार्फत् नियन्त्रणले विद्यार्थीको आवाज दबाउँछ । उनीहरु आफ्ना भावना, विचार र जिज्ञासा व्यक्त गर्न पाउँदैनन् । यसले आत्म अभिव्यक्ति क्षमतामा कमी ल्याउँछ ।
दीर्घकालमा यस्ता विद्यार्थीहरु सार्वजनिक रुपमा बोल्न डराउने, आफ्ना अधिकारका लागि आवाज नउठाउने नागरिक बन्छन् । लोकतान्त्रिक समाजका लागि सक्रिय र सचेत नागरिक आवश्यक हुन्छन्, तर मौनतामा आधारित कक्षा व्यवस्थापनले यस्तो नागरिक उत्पादन गर्न सक्दैन । कक्षामा अपनाइने नियन्त्रण शैली शिक्षकको व्यक्तित्वसँग गहिरो रुपमा सम्बन्धित हुन्छ ।
आत्मविश्वासी, भावनात्मक रुपमा सन्तुलित शिक्षकले नियन्त्रणलाई मार्गदर्शनका रुपमा प्रयोग गर्छन् तर असुरक्षित, दबाबमा रहेका शिक्षकहरु नियन्त्रणलाई शक्ति प्रदर्शनको माध्यम बनाउँछन् । शिक्षक स्वयम् तनावग्रस्त हुँदा उनी कठोर नियम र सजायमा निर्भर हुन्छन् । यसले कक्षाको वातावरण नकारात्मक बनाउँछ । शिक्षकको व्यवहार विद्यार्थीका लागि रोल मोडल हुन्छ ।
यदि शिक्षक आक्रामक छन् भने विद्यार्थी पनि आक्रामक बन्छन् । यदि शिक्षक सम्मानजनक छन् भने विद्यार्थी पनि सम्मान सिक्छन् । यसर्थ कक्षा नियन्त्रण सुधार्न शिक्षकको व्यावसायिक र भावनात्मक विकास अनिवार्य छ । शिक्षकलाई केवल पाठ्यवस्तुमा होइन, कक्षा व्यवस्थापनको मनोवैज्ञानिक पक्षमा पनि तालिम दिनु आवश्यक छ ।
नियन्त्रणको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय सहभागिता हो । जब विद्यार्थी सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय रुपमा सम्लग्न हुन्छन्, बाह्य नियन्त्रणको आवश्यकता कम हुन्छ । समूह कार्य, छलफल, परियोजना र खेलमूलक गतिविधिले विद्यार्थीको ध्यान स्वतः केन्द्रित गर्छ । यस्तो कक्षामा शिक्षक नियन्त्रणकर्ता होइन, मार्गदर्शक हुन्छन् । सहभागितामूलक गतिविधिले विद्यार्थीमा जिम्मेवारीको भावना विकास गर्छ ।
उनीहरु नियम पालना डरले होइन, समूहप्रतिको प्रतिबद्धताका कारण गर्छन् । दीर्घकालमा यस्ता अभ्यासले नेतृत्व, सहकार्य र समस्या समाधान क्षमता विकास गर्छ । यसले अनुशासनलाई दबाब होइन, साझा मूल्यको रुपमा स्थापित गर्छ । कक्षाको नियम शिक्षकले मात्र बनाउँदा विद्यार्थीले त्यसलाई बाह्य बाध्यता ठान्छन् । तर नियम निर्माणमा विद्यार्थीलाई सहभागी गराउँदा उनीहरुले त्यसलाई आफ्नै सम्झन्छन् । यस्तो अवस्थामा नियन्त्रण स्वाभाविक हुन्छ ।
विद्यार्थी स्वयम् नियम पालन र कार्यान्वयनमा सक्रिय हुन्छन् । यसले आत्म अनुशासन विकास गर्छ । दीर्घकालमा यस्तो अभ्यासले लोकतान्त्रिक सोच विकास गर्छ । विद्यार्थीले संवाद, सहमति र जिम्मेवारीको महङ्खव सिक्छन् । समाजमा आवश्यक नागरिक गुणहरु यहीँबाट विकसित हुन्छन् ।
विद्यार्थीको व्यवहार प्रायः उनीहरुको भावनात्मक अवस्थासँग गहिरो रुपमा सम्बन्धित हुन्छ । ध्यान नदिने, अवज्ञा गर्ने वा आक्रामक देखिने विद्यार्थीहरु प्रायः आन्तरिक तनाव, आत्मविश्वासको कमी वा भावनात्मक असुरक्षाका अनुभवसँग जुझिरहेका हुन्छन् । परम्परागत दृष्टिकोणमा यी व्यवहारलाई केवल अनुशासनको समस्या भनेर हेर्ने गरिन्छ र शिक्षकले ती लाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्छन् तर यसरी केवल बाह्य नियन्त्रण लागु गर्दा समस्या झन् जटिल बन्ने सम्भावना हुन्छ ।
वास्तविक सुधारका लागि शिक्षकले विद्यार्थीको भावनात्मक अवस्थालाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ । जब विद्यार्थीलाई बुझिएको, सुरक्षित र सम्मानित महसुस हुन्छ, उनीहरु स्वाभाविक रुपमा सहयोगी र सहभागी बन्छन् । भावनात्मक समर्थनले न केवल व्यवहार सुधार गर्छ तर सिकाइ प्रक्रियामा पनि सकारात्मक योगदान पु¥याउँछ । कक्षा वातावरण स्थायी रुपमा सकारात्मक र सामूहिक बनाउँछ, जसले दीर्घकालीन रुपमा विद्यार्थीको आत्मविश्वास, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सिपलाई मजबुत बनाउँछ ।
साथै कक्षामा नियन्त्रणको अभ्यासलाई नेपाली सांस्कृतिक सन्दर्भमा हेर्दा थप जटिलता देखिन्छ । नेपाली समाजमा शिक्षकलाई सम्मान र अधिकारको प्रतीकको रुपमा मानिन्छ । यसले कक्षामा कठोर नियन्त्रण वा आदेश पालनलाई स्वाभाविक ठान्ने संस्कार सिर्जना गरेको छ । धेरै विद्यालयमा अझै पनि शिक्षकको आज्ञा प्रश्नविहीन पालना गर्नुपर्ने चलन छ । जसले विद्यार्थीको स्वतन्त्रता र आलोचनात्मक सोच सीमित पार्छ ।
बदलिँदो विश्व र शिक्षाशास्त्रका नयाँ दृष्टिकोणले यस्तो अन्धानुकरणलाई चुनौती दिएको छ । संस्कृतिको नाममा कडा नियन्त्रणलाई सामान्य मान्दा विद्यार्थीको अधिकार, क्षमता र सिर्जनात्मकता ओझेलमा पर्छ । त्यसैले शिक्षाले संस्कृतिको सम्मान गर्दै पनि विद्यार्थीको स्वतन्त्रता, सोच्न र अनुभव गर्न पाउने अधिकारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । कक्षामा नियन्त्रण भनेको केवल आदेश र नियम पालना गराउनु मात्र होइन, सन्दर्भ अनुकूल मार्गदर्शन, भावनात्मक सुरक्षा र सकारात्मक सम्बन्धको माध्यमबाट सिकाइलाई सुदृढ बनाउनु हो ।
यसरी भावनात्मक समर्थन र सांस्कृतिक संवेदनशीलता समेटिएको नियन्त्रणले विद्यार्थीलाई केवल आज्ञाकारी बनाउँदैन, उनीहरुलाई जिम्मेवार, सोच्ने र सशक्त नागरिकका रुपमा विकास गर्ने आधार तयार गर्छ । कक्षा नियन्त्रण शिक्षक र विद्यार्थी बिचको जटिल सम्बन्धको परिणाम मात्र होइन, शिक्षा प्रणालीको संरचनासँग प्रत्यक्ष रुपमा सम्बन्धित छ। नेपालमा धेरै विद्यालयमा परीक्षा केन्द्रित मूल्याङ्कन प्रणाली हावी छ । यस प्रणालीले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैमा अत्यधिक दबाब सिर्जना गर्छ ।
शिक्षक पाठ्यक्रम पुरा गर्न हतारमा हुन्छन् र विद्यार्थीलाई प्रश्न सोध्ने वा आफ्नै गति अनुसार सिक्न समय दिन सक्दैनन् । अङ्क र परिणामको दबाबले शिक्षकलाई नियन्त्रणमुखी शिक्षण अभ्यास अपनाउन बाध्य पार्छ । यस्तो वातावरणमा विद्यार्थीहरुले सिकाइभन्दा प्रदर्शनमा केन्द्रित हुन थाल्छन्, जसले दीर्घकालीन रुपमा सिर्जनात्मकता, आलोचनात्मक सोच र आत्मनिर्भरता कमजोर पार्छ । मूल्याङ्कन सुधार नगरी मात्र कक्षा नियन्त्रणलाई दिगो रुपमा सुधार्न सम्भव छैन ।
आजको डिजिटल युगमा प्रविधिले कक्षा नियन्त्रणमा नयाँ आयाम थपेको छ । सही प्रयोगमा प्रविधि शिक्षणलाई सहभागी र आकर्षक बनाउँछ, विद्यार्थीको ध्यान केन्द्रित गर्छ र शिक्षकलाई व्यवस्थापनमा सहयोग पु¥याउँछ । उदाहरणका लागि, स्मार्ट बोर्ड, इन्टरएक्टिभ एप वा अनलाइन क्विजहरुले विद्यार्थीलाई सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय बनाउँछन्, जसले स्वाभाविक अनुशासन उत्पन्न गर्छ । तर प्रविधिको गलत प्रयोगले ध्यान विचलित गर्ने, अनुशासन बिगार्ने र शिक्षकको नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण बनाउने खतरा पनि हुन्छ ।
प्रविधिलाई केवल नियन्त्रणको उपकरणको रुपमा निषेध गर्नु दीर्घकालीन समाधान होइन; बरु विद्यार्थीलाई जिम्मेवार र आत्मनियन्त्रणसहित प्रविधि प्रयोग गर्न सिकाउनु नै दीर्घकालीन समाधान हो । यसले विद्यार्थीको आत्मअनुशासन, निर्णय क्षमता र सहभागी व्यवहारलाई बलियो बनाउँछ ।
कक्षा नियन्त्रणको समस्या व्यक्तिगत होइन, संस्थागत पनि हो । शिक्षकलाई पर्याप्त तालिम, सहयोग र मानसिक समर्थन नदिँदा उनी नियन्त्रण कायम गर्न कठोर अभ्यास अपनाउँछन् । शिक्षक स्वयं सुरक्षित र समर्थ महसुस नगरेसम्म दीर्घकालीन रुपमा सकारात्मक कक्षा वातावरण निर्माण गर्न सक्दैनन् ।
विद्यालय प्रशासनले मात्र कक्षा व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनु पर्याप्त छैन; नीति, संसाधन, तालिम र निरन्तर समर्थन पनि आवश्यक छ । शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धमा सुधार ल्याउन संस्थागत समर्थन अपरिहार्य छ । यसले शिक्षकलाई डर वा कठोर नियन्त्रणमा निर्भर हुनबाट बचाउँछ र स्वतन्त्र, सहयोगी र सकारात्मक कक्षा संस्कृति विकास गर्न मद्दत गर्छ ।
सारांशमा भन्नुपर्दा, मूल्याङ्कन प्रणाली, प्रविधिको प्रयोग र शिक्षकको तालिम तथा संस्थागत समर्थन कक्षा नियन्त्रणका मुख्य पक्ष हुन् । यी सबै पक्षलाई समग्र रुपमा सुधार नगरी मात्र शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धलाई स्वस्थ र दीर्घकालीन रुपमा सुदृढ बनाउँन सम्भव छैन । कक्षा नियन्त्रण केवल नियम र शक्ति अभ्यासमा आधारित होइन; यो प्रणालीगत सुधार, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग र शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धमा विश्वास निर्माणको परिणाम हुनुपर्छ ।
अभिभावकले पनि शिक्षकलाई ‘कडा’ हुन प्रोत्साहित गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । राम्रो अनुशासनको अर्थ डर ठानिन्छ । यस्तो सोचले नियन्त्रणमुखी शिक्षालाई वैधता दिन्छ । अभिभावक सचेत भए मात्र शिक्षामा परिवर्तन सम्भव हुन्छ । विद्यालय–अभिभावक संवाद अत्यावश्यक छ । कक्षामा अपनाइने नियन्त्रण अभ्यासले समाज निर्माण गर्छ । डरमा आधारित कक्षाले डरमा चल्ने समाज बनाउँछ ।
सहभागितामूलक कक्षाले जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्छ । शिक्षण विधि केवल कक्षा व्यवस्थापन होइन, राष्ट्र निर्माणको आधार हो । यसर्थ, कक्षा नियन्त्रणको बहस केवल शिक्षासम्म सीमित छैन । कक्षाकोठामा नियन्त्रण अपरिहार्य छ तर यसको स्वरुप महङ्खवपूर्ण छ । नियन्त्रण डर, सजाय र मौनतामा आधारित भएमा यसले सिकाइ र समाज दुवैलाई कमजोर बनाउँछ ।
तर नियन्त्रण सहभागिता, सम्मान र सहकार्यमा आधारित भएमा यसले आत्मअनुशासन र सशक्त नागरिक निर्माण गर्छ । आजको आवश्यकता नियन्त्रण होइन, मार्गदर्शन हो । शिक्षक, विद्यालय, अभिभावक र नीति निर्माताले यो यथार्थ स्वीकार गरे मात्र शिक्षा साँच्चिकै परिवर्तनको साधन बन्न सक्छ ।