उत्तम पौडेल
आज कृष्णको जन्मजयन्तीको अवसर हो । एक यस्ता व्यक्तित्व जसलाई उनको मोहकता, बुद्धिमत्ता र अडिग नैतिक स्पष्टताको लागि संसारभर सम्मान गरिन्छ। धेरैले उनलाई दिव्य अवतारका रूपमा चिन्छन्, तर उनको जीवनलाई राजनीतिक मार्गदर्शनको पुस्तक, कूटनीतिक कला, नेतृत्व र मानवीय सम्बन्धहरूको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ। महाभारतमा कृष्ण केवल एक योद्धा वा दार्शनिक मात्र नभई बहुआयामी व्यक्तित्वका रूपमा पनि चिनिन्छन्।
सुदामाका आत्मीय मित्र, अर्जुनका विश्वस्त सल्लाहकार, मोहक बाँसुरीवादक, निडर कूटनीतिज्ञ, द्वन्द्व व्यवस्थापनका ज्ञाता, शान्ति दूत, दृढ सारथी र सत्यका अडिग साधक। आजको युगमा,जहाँ आधुनिक राजनीति प्रायः भ्रष्टाचार,षड्यन्त्र,मुनाफामुखी सोच र छोटो दृष्टिकोणले चलिरहेको छ,त्यहाँ कृष्णको उदाहरणले नेतृत्व एकैसाथ नैतिक र व्यावहारिक, दयालु र दृढ,सिद्धान्तमा अडिग र सक्षम हुन सक्छ भन्ने कुरा देखाउँछ । कृष्णलाई विशेष बनाउने कुरा केवल कुरुक्षेत्र युद्धमा उनको भूमिका मात्र होइन,बरु उनको जीवनका विभिन्न पक्षहरूलाई सन्तुलित रूपमा निभाउनु हो ।
उनी सुदामासँग सानो झुपडीमा साधारण भोजन पनि सहजै गर्छन्,र हस्तिनापुरको सुवर्णमण्डपमा राजाहरूसँग गम्भीर वार्ता गर्न पनि निपुण छन्। उनका बाँसुरीका स्वरहरू केवल संगीतका लागि होइन,मानव सम्बन्धमा सुमधुरता र समन्वयको प्रतिबिम्ब पनि हुन्। अर्जुनका सल्लाहकारका रूपमा उनी आफ्नो इच्छा थोपर्दैनन्, बरु मित्रलाई आत्मचेतना र नैतिक स्पष्टतामा पुग्न मार्गदर्शन गर्छन्। अर्जुन युद्धमा शंका र निराशामा डुबेका बेला, कृष्णले गीतामार्फत आत्मबल, कर्तव्यबोध र निर्णय क्षमता जगाइदिन्छन्। यस्तो नेतृत्वले अनुयायीहरूलाई केवल आदेश पालन गर्ने होइन, बरु लक्ष्यका लागि आत्मसमर्पित हुने कुरा सिकाउँछ ।
कूटनीतिज्ञका रूपमा उनी पाण्डव–कौरवबीच युद्ध रोक्न शान्तिदूतको रूपमा यात्रा गर्छन्, किनकि सत्य संवाद यदि ईमानदार भयो भने, त्यसले द्वन्द्व समाधान गर्न सहयोग पुर्याउँछ। उनी पहिलो रोजाइमा युद्ध होइन, संवाद र सम्झौतामा विश्वास गर्छन्। तर जब अन्याय र अत्याचार बढ्छ, तब उनले न्यायको स्थापनाका लागि युद्धको समर्थन गर्छन्। युद्धको समयमा समेत कृष्णले पाण्डवलाई निर्दोषलाई नमार्न र युद्धका नियमहरू पालना गर्न सचेत गराउँछन् यसले देखाउँछ कि असली राजनीति परिस्थितिअनुसार निर्णय लिन जान्ने कला हो।
श्रीकृष्ण आदर्श राजनीतिज्ञका रूपमा व्यवहारिक यथार्थवाद अपनाउँछन्। उनले धर्मको पक्ष लिँदै पनि समय, परिस्थिति र विपक्षीको प्रकृतिअनुसार रणनीति बनाउँछन्। आजको राजनीतिक मंच, स्थानीय सभाबाट लिएर अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनसम्म, प्रायः निन्दावादले ग्रस्त छ। भ्रष्टाचारले जनविश्वासलाई खाइरहेको छ, षड्यन्त्रले विभाजन बढाइरहेको छ, र छोटो अवधिको लाभले दीर्घकालीन दृष्टिलाई छायामा पारेको छ। यस्तो सन्दर्भमा,कृष्णको कार्यशैली र उनका विचारहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
दक्षिण एसियामा भारत र पाकिस्तानबीच दीर्घकालीन तनाव छ। यो तनाव ऐतिहासिक पीडा, राजनीतिक भाषण र रणनीतिक अविश्वासले बढेको हो। मध्यपूर्वमा, दशकमै शान्ति वार्ता भए पनि इजरायल र प्यालेस्टाइनको द्वन्द्वले निर्दोष मानिसहरूको जीवन लिइरहेको छ। युरोपमा युक्रेन र रूसको युद्धले सीमाको नाजुकता र राष्ट्रिय अहंकारको मूल्य देखाइरहेको छ। विश्वस्तरमा, अमेरिका आफ्नो महाशक्ति भूमिकामा जिम्मेवारी र विरोधाभाससँग जुझिरहेको छ।
विदेशमा लोकतन्त्रको प्रचार गर्दै गर्दा, घरभित्र राजनीतिक विभाजनको सामना गर्नुपरेको छ। यी सबै संकटहरूको साझा कारण हो रणनीतिक धैर्यताको अभाव। साथै, तत्काल लाभभन्दा परको न्याय र शान्तिको दृष्टि नहेर्नु पनि यसको कारण हो। यस्तो परिस्थितिमा, हामीलाई आवश्यकता हुन्छ त्यस्तो नेतृत्वको, जसले तत्काल स्वार्थभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन शान्ति र न्यायको दृष्टि राख्न सकोस्।
कृष्णको दृष्टिकोणले हामीलाई संकटको समयमा धैर्य, विवेक र नैतिकता आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा सिकाउँछ। दीर्घकालीन शान्ति लक्षित सोच अपनाउनुपर्छ। केवल बल र शक्ति प्रयोग गरेर समाधान खोज्नु पर्याप्त हुँदैन। सम्बन्ध सुधार्ने, समझदारी कायम राख्ने र न्यायको मार्ग खोज्ने उपाय नै स्थायी र प्रभावकारी हुन्छ। आजको विश्वका राजनीतिक द्वन्द्वहरू प्रायः केवल औपचारिक वार्ता र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा सीमित छन्। तर कृष्णको दृष्टिकोणले वास्तविक समाधान भनेको गोप्य कूटनीति र संवाद हो भन्ने कुरा देखाउँछ। यस्तो संवादले मात्र विश्वास र समझदारी निर्माण हुन्छ, जसले स्थायी शान्तिको आधार तयार पार्दछ ।
कृष्णको जीवनले सम्बन्धहरू राजनीतिक वा आर्थिक लाभभन्दा माथि उठ्नुपर्छ भन्ने कुरा देखाउँछ। सुदामासँगको मित्रता यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। अर्जुनलाई मार्गदर्शन गर्दा, उनले असहज परिस्थितिमा पनि सत्य बोल्नबाट पछि हटेनन्। उनको बाँसुरी केवल संगीतका लागि मात्र थिएन, मानव मनसँग जोडिने पुल थियो। यसले संकेत गर्छ कि सांस्कृतिक कूटनीति अझै शक्तिशाली तर कम प्रयोग भएको साधन हो र यसलाई पनि उचित समयमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
हस्तिनापुरको कृष्णको शान्ति मिशनले देखाउँछ कि कुनै पनि बल प्रयोग गर्नु अघि सबै कूटनीतिक उपायहरू अपनाउनु पर्छ। सारथीको रूपमा कृष्णले सेवा गर्दै अर्जुन लगायत आफ्ना साथीहरू र अनुयायीहरूलाई नेतृत्व गर्न सिकाउँछन् र सत्तामा विनम्रताको उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्। उनको धर्म पालन कठोर नियमको रूपमा नभई जीवनमा न्याय र नैतिकताको जीवित अभ्यासको रूपमा हुन्छ।
धेरैले कृष्णलाई केवल पौराणिक नायक वा देवत्वको रूपमा हेर्छन्, तर महाभारतले उनलाई मानव कमजोरी, प्रणालीगत भ्रष्टाचार र असल नेतृत्वको आवश्यकता बुझेका एक रणनीतिकारका रूपमा चित्रित गर्छ। उनी न त आदर्शवादी थिए, न त निर्दयी यथार्थवादी, बरु उनी सधैं सन्तुलन खोज्ने व्यक्ति थिए। आजको विश्वमा, जहाँ नेताहरू प्रायः खोक्रा नारामुनि लुकेका हुन्छन्, कृष्णको उदाहरणबाट स्पष्ट हुन्छ कि शासन जनताको सेवा हो, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको होइन ? कूटनीति सामञ्जस्यको खोज हो, अस्थायी फाइदाको होइन।
विश्वव्यापी सन्दर्भमा पनि, चाहे मध्यपूर्व होस्, पूर्वी युरोप वा प्रशान्त क्षेत्र, यिनै पाठहरू लागू हुन्छन् । कूटनीति सक्रिय हुनुपर्छ, नैतिकता रणनीतिक हुनुपर्छ, र नेता सेवकको भूमिकामा हुनुपर्छ। कृष्णको जीवन राजनीतिक पाठ, आदर्शवाद र यथार्थवाद, दृढता र करुणा, सेवा र नेतृत्वबीचको अद्वितीय सन्तुलन हो। यदि भ्रष्टाचार, द्वन्द्व र षड्यन्त्रमा डुबेको आधुनिक राजनीतिले उनको समग्र दृष्टिकोणको अंशमात्र पनि आत्मसात् गर्न सक्यो भने, संसार साँच्चिकै परिवर्तन हुन सक्छ।
कृष्णलाई केवल हिन्दू देवताको रूपमा होइन,बरु कूटनीति,मित्रता र नैतिक साहसका उदाहरणका रूपमा लिनुपर्छ,जसले आजको विश्वलाई मार्गनिर्देशन दिन सक्छ। यसर्थ,कृष्णलाई राजनीति र कूटनीतिको आदर्श प्रतिमूर्ति रूपमा लिन सकिन्छ।आजको विशेष दिनमा सबैले श्रीकृष्णबाट राजनीतिक र कूटनीतिक आदर्श सिक्नु आवश्यक छ।
(लेखक नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय,वाल्मिकी क्याम्पस अंग्रेजी विभागमा सहायक प्राध्यापकका रुपमा कार्यरत हुनुहुन्छ)