यादव गिरी
हाम्रा कक्षाकोठाहरु परिवर्तनको बाटोमा छन् । एउटा समय थियो, जब शिक्षकको हातमा चक र बोर्ड नै सिकाइको आधार हुन्थे तर आज एआईले शिक्षालाई नयाँ उचाइमा पु¥याइरहेको छ । यो प्रविधि केवल उपकरण होइन, यो एउटा क्रान्तिकारी शक्ति हो । जसले हाम्रा विद्यार्थी र शिक्षकको जीवन बदलिरहेको छ । यो आलेखमा हामी एउटा प्रश्नको जवाफ खोज्ने छौँ –एआईले शिक्षालाई कसरी परिवर्तन गरिरहेको छ र यो नेपालको सन्दर्भमा कसरी सम्भव छ ?
एआईको सबैभन्दा ठुलो योगदान भनेको सिकाइलाई हरेक विद्यार्थीसँग व्यक्तिगत रुपमा जोड्नु हो । पहिले हाम्रा कक्षाहरुमा सबै विद्यार्थीलाई एउटै पाठ पढाइन्थ्यो, चाहे उनीहरुको गति र रुचि जेसुकै होस् तर अब एआईले हरेक विद्यार्थीलाई बुझ्छ । उनीहरुको चाहना बुझ्छ । उनीहरुको क्षमता बुझ्छ । त्यसै अनुरुपको सिकाइका सिप निरुपित गर्छ, विद्यार्थीको आवश्यक्ता तथा क्षमता अनुसार ।
एउटा तथ्य हेरौँ– काठमाडौंकी शिक्षक रीता शर्माले आफ्नो कक्षा ७ मा एआई – आधारित एप प्रयोग गर्न थालिन् । उनको कक्षामा ३५ जना विद्यार्थी थिए । एपले देखायो कि १० जनालाई गणितको आधारभूत कुरा बुझ्न गाह्रो छ, १५ जनालाई विज्ञान मन पर्छ र बाँकी अङ्ग्रेजीमा कमजोर छन् । रीताले यो डेटा प्रयोग गरेर फरक–फरक समूह बनाइन् र सिकाइलाई अनुकूल बनाइन् । नतिजा तीन महिनामा उनको कक्षाको औसत अङ्क १५ प्रतिशतले सुध्रियो ।
माथिको उदाहरणले एआई व्यक्तिगत सिकाइको शक्ति हो भन्ने पुष्टि ग¥यो । विश्वव्यापी रुपमा, २०२३ मा ५० प्रतिशत बढी विकसित देशका स्कुलहरुले एआई प्रयोग गरेर यस्तै परिणाम देखाएका छन् । नेपालमा पनि यो सुरु भइसकेको छ । यसको प्रयोग हाम्रा विद्यार्थीको सफलताको कुञ्जी बन्न सक्छ ।
एआईले शिक्षकलाई पनि सशक्त बनाइरहेको छ । यो शिक्षकको प्रतिस्थापन होइन, बरु सहायक हो । शिक्षकहरुले घण्टौंसम्म गृहकार्य जाँच्नुपर्ने दिन गए । एआईले यो काम सेकेन्डमा गर्छ र शिक्षकलाई सिकाइमा ध्यान दिन समय दिन्छ । उदाहरणका लागि, पोखराको एउटा स्कुलका शिक्षक सुरेशले एआई उपकरण प्रयोग गरेर आफ्नो कक्षाको विज्ञान पाठ योजना बनाए । एआईले उनलाई विद्यार्थीको प्रगति देखायो र सुझाव दियो–‘यी विद्यार्थीलाई थप अभ्यास चाहिन्छ । सुरेशले त्यही अनुसार पढाए र उनको कक्षाको रुचि र नतिजा दुवै बढ्यो ।
यो सशक्तीकरणले शिक्षकको रचनात्मकता र संवेदनशीलतालाई पनि बढाउँछ । एआईले डेटा दिन्छ तर मानवीय सम्पर्क र प्रेरणा शिक्षकले नै दिन्छन् । हाम्रो जस्तो मुलुकमा शिक्षकहरुको तालिम र प्रविधिको पहुँच बढाउन सके यो अझ प्रभावकारी हुनेछ ।
एआईले विद्यार्थीलाई भविष्यका लागि तयार गरिरहेको छ । यो केवल अङ्क सुधार्ने कुरा होइन, यो उनीहरुमा रचनात्मकता, आलोचनात्मक सोच र प्राविधिक सिप विकास गर्ने कुरा हो । एउटा उदाहरण हेरौँ– सिन्धुपाल्चोकको एउटा गाउँकी छात्रा सुमनाले सस्तो ट्याब्लेटमा एआई एप प्रयोग गर्न थालिन् । उनलाई गणित गाह्रो लाग्थ्यो तर एपले उनलाई खेलजस्तो अभ्यास दियो । एक वर्षपछि उनी कक्षाको उत्कृष्ट विद्यार्थी बनिन् र इन्जिनियर बन्ने सपना देख्न थालिन् । विश्व बैंकको २०२४ को रिपोर्ट अनुसार, एआई प्रयोग गर्ने देशहरुमा विद्यार्थीको रोजगारी सम्भावना २५ प्रतिशतले बढेको छ । नेपालमा पनि यो सम्भव छ । यदि हामीले ग्रामीण र सहरी क्षेत्रमा प्रविधिको पहुँच पु¥यायौँ भने ।
एआईको यो परिवर्तन सधैँ सकारात्मक मात्र छैन । यसमा चुनौतीहरु पनि छन् । डेटा गोपनीयताको प्रश्न उठ्छ – विद्यार्थीको जानकारी कसले प्रयोग गर्छ ? प्रविधिको पहुँच सीमित भएका ठाउँमा असमानता बढ्न सक्छ । उदाहरणका लागि, काठमाडौंमा स्मार्ट कक्षा चलिरहँदा, रोल्पाको गाउँमा अझै बिजुली छैन । यो खाडल कम गर्न हामीलाई नैतिक दृष्टिकोण चाहिन्छ –प्रविधि सबैका लागि समावेशी हुनुपर्छ ।
नेपालमा एआईको यो यात्रा सुरु भइसकेको छ तर हाम्रा चुनौतीहरु फरक छन् । हाम्रा पहाडी गाउँमा इन्टरनेट छैन, शिक्षकलाई तालिम चाहिएको छ र हाम्रो परम्परासँग जोडिएको भावना छ तर एउटा उदाहरणले हामीलाई प्रेरणा दिन्छ –लमजुङको एउटा स्कुलमा शिक्षक गोपालले सौर्य ऊर्जा र अफलाइन एआई उपकरण प्रयोग गरे । उनले विद्यार्थीलाई विज्ञान सिकाए र अभिभावकले समेत समर्थन गरे । यो सानो सुरुवातले ठुलो सम्भावना देखायो ।
यो आलेख एआईको यो परिवर्तनलाई बुझ्ने र लागु गर्ने मार्गदर्शन हो । हामीले व्यक्तिगत सिकाइ कसरी सम्भव छ, शिक्षक कसरी सशक्त बन्छन्, विद्यार्थी कसरी सफल हुन्छन्, र यी सबैमा नैतिकता कसरी कायम राख्ने भनेर हेर्ने छौँ । नेपालको सन्दर्भमा यो कसरी काम गर्छ भनेर उदाहरणहरु थुपै्र छन् । यो केवल प्रविधिको कुरा होइन –यो हाम्रा बालबालिकाको भविष्यको कुरा हो ।
तयार हुनुहोस् –हामी स्मार्ट कक्षा र स्मार्ट भविष्यको यात्रामा सँगै हिँड्ने छौँ । यो परिचयले तपाईंलाई सोच्न बाध्य बनाउने छ र यो आलेखले तपाईँलाई कार्य गर्न प्रेरित गर्नेछ । हामीसँग सम्भावना छ, अब सुरु गर्ने बेला आएको छ । नेपालको शैक्षिक परिदृश्य विविध र जटिल छ । हाम्रा हिमालका गाउँदेखि तराईका सहरसम्म, शिक्षाको अवस्था फरक–फरक छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले यो परिदृश्य बदल्न सक्ने ठुलो सम्भावना बोकेको छ तर चुनौतीहरु पनि उत्तिकै छन् । यो खण्डमा हामी नेपालमा एआइको सम्भावना र बाधाहरुलाई उदाहरणहरुमार्फत हेर्ने छौँ ।
एआईले नेपालको शिक्षालाई व्यक्तिगत, प्रभावकारी र समावेशी बनाउन सक्छ । हाम्रा विद्यार्थी र शिक्षकका लागि यो एउटा शक्तिशाली उपकरण बन्न सक्छ ।
सम्भावना १ ः व्यक्तिगत सिकाइ
नेपालमा ग्रामीण र सहरी विद्यार्थीबिच ठुलो खाडल छ । एआईले यो खाडल कम गर्न सक्छ । उदाहरणका लागि, काठमाडौंको एउटा स्कुलले २०२३ मा एआई एप प्रयोग ग¥यो । एपले हरेक विद्यार्थीलाई उनीहरुको स्तर अनुसार अभ्यास दियो । एक वर्षमा कक्षाको औसत नतिजा १४ प्रतिशतले सुध्रियो । यो प्रविधि गाउँमा पनि लैजान सकिन्छ –अफलाइन उपकरणले इन्टरनेट नभएका ठाउँमा काम गर्छ ।
सम्भावना २ ः शिक्षक सशक्तीकरण
एआईले शिक्षकको समय बचाउँछ र उनीहरुलाई सिकाइमा ध्यान दिन मद्दत गर्छ । सिन्धुपाल्चोककी शिक्षक लक्ष्मीले सस्तो ट्याब्लेट र अफलाइन एआई प्रयोग गरिन् । उनले १५ जना विद्यार्थीलाई विज्ञान पढाइन् । एआईले उनलाई डेटा दियो –कसलाई थप सहयोग चाहिन्छ । उनको मिहिनेतले कक्षा प्रदर्शनीमा पुरस्कार जित्यो । यो सम्भावनाले शिक्षकलाई नयाँ आत्मविश्वास दिन्छ ।
सम्भावना ३ : ग्रामीण पहुँच
नेपालका ४० प्रतिशत स्कुलमा इन्टरनेट छैन (शिक्षा मन्त्रालय, २०२४) तर एआईको अफलाइन संस्करणले यो समस्या हल गर्नसक्छ । जुम्लाको एउटा स्कुलले सौर्य ऊर्जा र सस्ता डिभाइस प्रयोग गरेर डिजिटल सिकाइ सुरु ग¥यो । विद्यार्थीले गणित र विज्ञान सिके र अभिभावकले समेत समर्थन गरे । यो सम्भावनाले हाम्रा दुर्गम क्षेत्रलाई जोड्न सक्छ । एआईको सम्भावना ठुलो छ तर नेपालमा यसलाई लागु गर्न चुनौतीहरु पनि छन् । यी बाधाहरुलाई बुझ्नु र समाधान खोज्नु जरुरी छ ।
चुनौती १ : प्रविधिको पहुँच
हाम्रा पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रमा बिजुली र इन्टरनेटको अभाव छ । रुकुमको एउटा स्कुलमा शिक्षकले ट्याब्लेट ल्याए तर बिजुली नहुँदा प्रयोग भएन । सहरमा भने यो समस्या कम छ –पोखराका स्कुलहरुले स्मार्ट बोर्ड प्रयोग गर्छन् । यो असमानताले चुनौती थप्छ ।
चुनौती २ : शिक्षकको तालिम
एआई चलाउन शिक्षकलाई सिप चाहिन्छ तर हाम्रा धेरै शिक्षक प्रविधिसँग अपरिचित छन् । दाङकी शिक्षक राधाले एआई प्रयोग गर्न खोजिन् तर तालिम नहुँदा उनले पुरानै तरिका अपनाइन् । नेपालमा १५ प्रतिशत शिक्षकले मात्र डिजिटल उपकरण प्रयोग गरेको तथ्याङ्क छ । तालिमको अभावले यो सम्भावना सीमित हुन्छ ।
चुनौती ३ ः आर्थिक अवस्था
एआई उपकरण र पूर्वाधार महँगो छ । नेपालको शिक्षा बजेट सीमित छ र ग्रामीण स्कुलले यो खर्च धान्न सक्दैनन् । उदाहरणका लागि, काठमाडौंको एउटा निजी स्कुलले स्मार्ट कक्षा बनाउन १० लाख खर्च ग¥यो तर सरकारी स्कुलसँग सरकारले तत्कालै लगानी गरिहाल्ने सजिलो प्रक्रिया र आर्थिक अवस्था छैन अर्थात् सम्भव छैन ।
चुनौती ४ ः परम्पराको प्रभाव
हाम्रो समाजमा परम्परागत शिक्षणसँग भावनात्मक जोड छ । अभिभावकले प्रविधिलाई शङ्का गर्छन् । स्याङ्जाको एउटा गाउँमा स्मार्ट कक्षा सुरु गर्न खोज्दा अभिभावकले भने, ‘हामीलाई पुरानो तरिका नै ठिक छ’ । यो प्रतिरोधले परिवर्तनलाई ढिलो बनाउँछ ।
वास्तविकता के हो भने यी चुनौतीहरुले हामीलाई रोक्नु हुँदैन । हरेक समस्याको समाधान छ । सम्भावनालाइ अवसमा परिवर्तन गर्नु नै हाम्रो कार्यकुसलता हो । शिक्षा क्षेत्र आफैँमा संवेदनशील हुन्छ । हरेक संवेदनशील पक्षलाई समयमै बोध गरी निर्णय गरिनु पर्दछ । तसर्थ चुनौतीहरुलाई सम्भावनामा बदल्नु पर्दछ, नकि विराम ।
पहुँचको लागि :
सस्ता ट्याब्लेट र सौर्य ऊर्जाले ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्न सक्छ । भारतको ‘माइन्डस्पार्क’ जस्ता अफलाइन एप यहाँ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
तालिमको लागि :
छोटो र सरल तालिम कार्यक्रमले शिक्षकलाई तयार गर्न सक्छ । काठमाडौंको एउटा परियोजनाले ५० शिक्षकलाई एक हप्तामा सिकायो ।
आर्थिक समाधान :
गैरसरकारी संस्था र दातृ निकायको सहयोगले सस्तो प्रविधि ल्याउन सकिन्छ ।
समुदायको विश्वास :
अभिभावकलाई स्मार्ट कक्षाको फाइदा देखाएर समर्थन जित्न सकिन्छ । लमजुङको एउटा स्कूलले यस्तै ग¥यो, र सफल भयो ।