अस्टिम्की ओ अग्रासन

निता चौधरी

थारु समुदायक जन्निन्हक विशेष अर्थात महत्वपूर्ण टिह्वार अष्टिम्की (श्रीकृष्ण जन्माष्टमी) हन लेजिठा । अष्टिम्कीहन नेपाली भाषाम श्रीकृष्ण जन्माष्टमी कैजिठा कलसे थारु थाषाम कृष्णह कान्हा कैजिठा । भाद्र महिनाक कृष्ण पक्षम पर्ना अष्टमी तिथिम भगवान श्रीकृष्णक जन्म हुइलक दिनह थारु समुदायम अष्टिम्की अर्थात श्री कृष्ण जन्माष्टमी) कैजाइठ् । यी दिनम विशेष कैख श्रीकृष्णक जरम (जन्मउत्सव) हुइलक ओर्से कृष्ण (कान्हा) क पूजा कैजाइठ् ।

थारु समुदायक जन्नि मनै अष्टिम्कीह विशेष महत्वकसंग मनैठ । थारु जातिक इतिहास प्रारम्भ हुइलठेसे थारुसमुदायम उत्साहकसंग मनैना कैगिलक पाजिठा । ओस्टक थारु जातिक उत्पत्ति काहाँ, कसिक, थारुन्हक सभ्यताक सिर्जना हुइल कना बाटक स्पष्टता अष्टिम्कीम गाजिना गीतमसे हुइठा कना थारु बुद्धिजीवीहुकन्हक कहाई बाटन् । उहो मार थारु समुदायम अष्टिम्कीक् (श्रीकृष्ण जन्माष्टमी) ओ कृष्ण (कान्हा) क सम्झनाम अष्टिम्कीम गाजिना गीतक महत्व रहल बा । इशरु, जाशु, कान्हा, ओ राधा थारुहुकन्हक पूर्वज तथा अग्रज हुइट कना थारु बुद्धिजीवीहुकन्हक कहाई पाजाइठ् ।

थारु समुदायकजन्नि मनै मनैना अष्टिम्की हर्षाैउल्लास पूर्वक मनाजैठा । अष्टिम्कीम थारु समुदायक जन्नि मनैे आधा (मध्ये रात ) रातम घरक अन्य सक्कु सदस्यहुकनसे सामुहिक रुपम भिन्स¥या (दर) खैना कर्ठ । हुकं्र दिनभर निरहार व्रत बइस्क सन्झ्याक सामुहिक रुपम गाउँक महटवाक घरम जाक श्रीकृष्णक (कान्हा) क पूजा आरधना कर्ठ । अविवाहित किशोरी हुक्र योग्य वर पाउँ कैख वर्त वैस्ना कर्ठ ओ विवाहित जन्नि मनै आपन श्रीमानक आयु लम्मा ह्वाए कैख व्रत बैस्ना कर्ठ कना परम्परागत मान्यता रहल पहिलक पुरान थारु बुद्धिजीवीहुकन्हक कहाई बा ।

अष्टिम्की ओ अग्रासनक सम्वन्ध

अष्टिम्कीम दिदीवहिन्यहुक्र डाडुभैया हुकन डेना अग्रासन (कोसेली) ले झन सम्वन्ध प्रगाढ बनइना करठ् । अग्रासन विवाहित वा अविवाहित डुनुजन आपन् आपन् डाडुभैया हुकनक लाग छुट्ट्यइना ओ डेना कैजिाठा । अग्रासनले भावनात्मक सम्बन्धक प्रतिक केल निहोक दिदीवहिन्या ओ डाडुभैया विचक पारीवारीक सम्बन्धहन जो आत्मीयता कायम कर्लक पाजाइट् । सक्कु चेलीवेटीहुक्र जम्मा होक रमइना ओ मैँया (माया), सद्भाव साटासाट कैख यी टिह्वार मनाजाइट् । अत्र केल निहोके डाडुभैया र दिदीबहिन्या विचक सम्बन्धहन प्रगाढ बनैठा ।

ओसहक थारु समुदायक धार्मिक ओ सांस्कृतिक महत्व बोक्लक पर्व हो अष्टिम्की । अग्रासन अर्थात दिदीबहिन्यहुक्र अप्न बनैलक मिठ्मिठ् खैना परिकार खैना केल निहोक प्रत्येक वर्ष डिउँटामाटा (देवीदेवताक) सम्बन्धहन नविकरण कर्ना ओ माइती पक्ष ओ चेलीवेटी विचक मानविय संवेग मैया, प्रेम ओ आस्थाक वर्सेनी नविकरणक रुपम फे अग्रासनह लेजिठा ।

डाडुभैया निहुइना दिदीबहिन्यहुक्र भरीे अग्रासन और लग्घ पर्ना डाडुभैया हुकन भावनात्मक रुप सुमधुर एव आत्मीयता कायम ह्वाए कैख डेना कैजाइठ् । चाहे देविदेताक नविकरण ह्वाए चाहे माईती पक्ष ओ चेलीवेटी विचक सम्बन्ध काजे निह्वाए सक्कु थारु समुदाय, माईती पक्ष ओ चेलीवेटी विचक आत्मीयता कायम करक लाग् अग्रासनहन महत्व डेना आवश्यक बा ।

अष्टिम्की (श्री कृष्ण जन्मअष्टमी) थारु जन्निै मनैन्हक सबसे भारी ओ महत्वपूर्ण टिह्वार हो । सड्डभर कामम व्यस्त रहना थारु समुदायक जन्नीमनै यी दिन रमाइलो कर्ना कामक थकाई ढिउर हुइना हुइलक ओर्से थकाई मेट्ना दिनक रुपमफे लेना कैजिठा । पहिलक तुलनाम आजकाल अष्टिम्की मनइना तरिका समयसगसंगे परिवर्तन हुइल बा, परिवर्तन कर पर्ना त निहो तर फे समय ओ परिस्थिति अनुसार चल पर्ना हुइलक ओर्से असिन अवस्थाक सिर्जना हुइलक हो कि कना महशुस महिन हुइल बा ।

उदाहरणक लाग पहिल सुई

(सियो) क सहायताले कौनो फे मेसिन बिना हातले सिलाक चोली (चोल्या) लगाजाए कलसे आब रेडिमेट सिएइलक (लेहेंगा, कुर्ता सुरुवाल) लगैना लगाउने चलन आइल बा । सयम ओ परिस्थितिक परिवर्तन संगसंगै यी परिवर्तनफे हुइपरठ् । तर एक दृष्टिकोणले हेर्ना हो कलसे सयम र परिस्थितिक परिवर्तन संगसंगै चल परठ् कैख आधुनिकताहन केल ध्यान डेना हो कलसे त थारु समुदायक पहिचान नै ओझेलम पर निसेक्जाई कह निसेक्जाइट । उहो मार समय संगसंगे हरेक बाटम परिवर्तन हुइना स्वभाविक हो तर असिक कटिम आपन मौलिक पहिचान ओ संस्कार संस्कृतिहफे स्वाँच पर्ना आवश्यक बा ।

थारु समुदाय प्रकृतिपूजक समुदाय हुइलक ओर्से थारु समुदायहुक्र मनैना हरेक टिह्वार फरकफरक बा । सन्दर्भ हो यी अष्टिम्कीक । अष्टिम्की(श्रीकृष्ण जन्मअष्टमी) अइनासे करिबकरिब ४ । ५ दिन बाँकी रहबेर विशेष तयारी कर्ना कैजाइठ् । लगैना, खैना, किनमेल कर्नासे लेक सक्कु तयारी हुइठा । थारु जन्निमकै मौलिक भेषभूषा उज्जर गोन्या (सेतो गुनियो), चोल्या (चोली) अर्थात ब्लाउज ओ लेहेंगा लगैठ । कौनो जन मौलिक भेषभूषाह प्राथमिकता डेठ त कौनौ ज आधुनिकताह पश्रय डेठ । जुन आपन स्वतन्त्रता हो । यहीहन आपन् व्यक्तिगत ओ स्वतन्त्रताक पक्ष हो । अष्टिम्कीक आघक रात घोङ्घी, मच्छि, के भिन्स¥या (दर) खैना चलन बा ।

अष्टिम्कीक दिन ओ अष्टिम्किह्या चित्र

अष्टिम्कीक दिन विहानक गाउँक अगुवा, महटवा, भलमन्साक घरक बह्री (बैठक कोठा ) म उत्तर होरिक भित्तामा चित्र बनाजैठा । अष्टिम्कीम बनाजिना हरेक चित्रको महत्व फरक फरक बा । सक्कुन्से उपर ४ ठोे मनैन्हक टाउको बनाइल रहट् । जेहीन थारु भाषाम बरमुन्हा कठ । बरमुन्हा रामायणक (रावण) थारु नाउँ हो । भित्ताम बनाजिना तस्वीर फ्रेमम रहट् ।

फ्रेम आकारक आँजरपाँजर त्रिभुज आकारक रगीविरंगी बुट्टा भर्गिलक रहठ् । एक लाइनम द्रौपदी हुकन बनाइल रहठ कलसे अउर एक लाइनम पाँच पाण्डव हुकन्हक तस्वीर बनाइल रहठ् । पाण्डव थारु समुदायक सबसे भारी डिउँटा (देवता) हुइलक ओर्से अष्टिम्कीम फे पाण्डवक तस्वीर ह्वाए पर्ना थारु बुद्धिजीवी छोटीलाल थारुक कहाई बा । हुकन्हक तस्वीर कौनोज छाता ओह्र्ल (छाता ओढेको) कौनो ज मन्द्रा बोक्लक (मादल बोकेको) किउज नाच लागल (नाचेको) तस्वीर बनागिल रहठ् । एक्ठो डोलीक फे चित्र रठा ।

उक्त डोलीम पहिल द्रौपदीह भित्र्यागिलक कना कहाई थारु बुद्धिजीवि हुकन्हक पाजाइठ् । ओसहके हरजुवा (हलोजुवा) फे रहट् । डुङ्गा, दिन ओ रात छुट्याइक् लाग डिन (सुर्य) ओ जोन्ह्या (चन्द्रमा), पाण्डवहुकन्हक रक्षाके लाग दुईठो कुकुरक तस्वीर रठा कना ऐतिहासिक मान्यता रहलक पाजाइठ् । यी सँगसँगे भगवान कृष्ण, लड्या (नदी) के आकृति, रुख्वा (रुख), मयूर, गैया (गाई) लगायत विभिन्न किसिमक आकृतिबनाइल रहठ् ।

पहिल थारु समुदायक घर जो छुट्टै पहिचान बोकल रह तर आबक समय परिवर्तनक कारण घरक बनावटम फे परिवर्तन होस्याकल बा । स्थान अनुसार कहोँरे डेह्री (डिहरी) म त कहाँरे भित्ताम अष्टिम्कीक तस्वीर बनैठ तस्वीर बनैना मनै फे व्रत बइस पर्ना रहठ् । जुन तस्वीर अष्टिम्कीक दिन विहान थारु समुदायक जन्नी मनै या त थारु मनै जे फे बनैठ । तस्वीर बनाक सन्झ्याक गाउँक सक्कुजन जन्नीमनै गाउँक अगुवाक घरम अष्टिम्की टिक (कृष्णको पूजा गर्न) जैठ । असिके अष्टिम्की टिक बेर (कृष्णको पूजा गर्ने बेला) थारु समुदायक जन्नीमनै भगवान कृष्णक सम्झनाम गीतफे गैना कर्ठ ।

अष्टिम्की टिकबेर गइना गीतक कुछु अंश
पहिल ट सिरिजल री जलठल ढरटी ।
सिरिजि ट गैल कैली कुश डाब ।।
कबरी चह्रैबो मोर सिरके सेन्डुर ।
बरहु बरस री कही परव मै रहनु ।
ओटि टह्ररो बाह्रु कन्यैया टिक महि डेओ । डेओ

असिक गीत गइटी अष्टिम्की टिक्क पुनः सक्कुजन आपन्आपन् घर जाक थारुहुकन्हक परम्परा अनुसार कृष्णक मन पर्ना परिकार दही, केरा, खिरा(काक्रा), अम्रुट (अम्बा) लगाएतक फलफूलले कृष्णक (कान्हा) क पुजा कर्ना कर्ठ । ओ आपन बठामसे डाडु भैयन्हक लाग अग्रासन छु्ट्यइना कर्ठ ।
असहक रमाइलो कर्ना ओ रातभर सामुहिक रुपम कृष्ण अर्थात कान्हाक सम्झनाम गित गइना कर्ठ । रातभर कृष्णक आघ बार्गिलक डिया (बालिएको बत्ती तथा दियो) बुट्लसे मंगलक मनोकांक्षा पुरा निहुइना विश्वास रहलक फे पाजिठा । उहो मार डिया बुट निपाए कैख रातभर जाग्राम बैस्क कृष्णक

सम्झनाम गीत गइठ ।
डिया जागबेरिक गीत,
टै का इसरुबइठी का र बिसैठ्या
जाओ इसरु म्वार हरवा ओहार ।
टै का री जासु हरवा ओहार पठैठ्या
मोर लाग जासु भटकि भटौरा रिझ ।
कब बासि मुर्घा खैबि कैँठा भाट
कब बासि मुर्घा खैबि गब्डा भाट ।।
अष्टिम्कीके ड्वासर बिहानक

ओस्टक थारु समुदायक लागि अष्टिम्कीक ड्वासर दिन बिहान महत्वपूर्ण दिन मान्जिठा । रातभर जाग्राम बइस्क आठौ अबतारक रुपम कंशक नाश कर जन्म लेलक कनैया (कृष्ण) पूजा कर्ना ओ मौलिक भेषभूषाम सक्कुजन सामूहिक रुपम लग्घक जलाशय, लड्या, खोल्ह्वा, तल्वा (ताल) म पुह्वाए जैठ । पुह्वाए जैना बठ्न्याव (युवती) तथा महिलाहुकन् थारु समुदायक इतिहासम गोपिनीक नाउसे चिन्जैठा ।

असिक अष्टिम्की पुह्वाक घर आक डाडु भैयन्हक लाग भाटटिनाक अग्रासन छुट्टयइना कैजाइठ् । अग्रासन छुट्याक सेक्ख आपन् डाडुभैयन खाइक लाग डेना कैजिठा । डाडुभैया ओ दिदीबहिन्याके विचक सम्बन्धह सुमधुर बनाइक लाग यी टिह्वार ओ अग्रासनक महत्व एकदमै फे ढिउर बा । यी कारण थारु समुदायक लाग अग्रासन छुट्टै पहिचान कायम करल बा । असिक थारु समुदायम अष्टिम्की अर्थात श्रीकृष्ण जन्मअष्टमीहन विदाई कैजिठा ।

आधुनिकीकरण हुइटी अस्टिम्की

आवक समयम हेर्ना हो कलसे समय परिवर्तन सँगसगे ढिउर आधुनिकता भिट्टर स्याकल बा । लवाई, खवाई , उठेबस्से लेख हरेक चिजम आधुनिकीकरण हुइटि बा कलसे कौनो चिजम हो स्याकल अवस्था फे बा । सयम ओ परिस्थितिक परिवर्तन संगसंगै यी परिवर्तनफे हुइपरठ् । तर एक दृष्टिकोणले हेर्ना हो कलसे सयम र परिस्थितिक परिवर्तन संगसंगै चल परठ् कैख आधुनिकताहन केल ध्यान डेना हो कलसे त थारु समुदायक पहिचान नै ओझेलम निपरी कह निसेक्जाइट ।

उहो मार समय संगसंगे हरेक बाटम परिवर्तन हुइना स्वभाविक हो तर असिक कटिम आपन मौलिक पहिचान ओ संस्कार संस्कृतिहफे स्वाँच पर्ना आवश्यक बा । जस्ट पहिल सुई (सियो) क सहायताले कौनो फे मेसिन बिना हातले सिलाक चोली (चोल्या) लगाजाए कलसे आब रेडिमेट सिएइलक (लेहेंगा, कुर्ता सुरुवाल) लगमयतक लौवलौव मेह्रिक लुगा लगैना चलन आइल बा । अइस बेर लगैलसेफे अष्टिम्की टिक जाई बेर केल आपन मौलिक भेषभूषा लगैबी कलसे हमार पहिचान पक्कै फे ओझेलम निपरी कना जसिन महिन लग्ठा ।

यहीसे दुई तीन वर्ष पहिल थारु भेषभूषा ओझेलम पर स्याकल अवस्था फे रह तर पाछक समयम थारु युवा पुस्ता हुक्र फे आपन पहिचान बचाइग लाग डान्छे अग्रसर हुइटिबाट । विभिन्न थारु हुकन्हक महटवा प्रथा, भुँइह्याँर थान, थारुन्हक संघसंस्था थारुन एकिकृत कर्ना ओ आपन अधिकारक लाग आघ बहर्ना अवसर मिलैना काम कर्टि अइलक मार सक्कु थारु हुक्र सहकार्य कर्ना अवसर फे मिल्लक कारणले आपन मौलिकताह निरन्तरता डेटि गइलक अवस्था फे बा ।

जुन मजा पक्ष हो । ओसहक खानपानमफे और टैविह्वारम ट पहिलसे ढिउर फरक बा कलसे अष्टिम्कीम ओत्रा फरक निडेख्परट् । अग्रासनमफे आधुनिकता भिट्टर स्याकल बा, पहिलपहिल अग्रासन डिहे जैना चलन ढिउर रह तर आजकाल ढिउर कम हुइल बा । यहीन आपन रितिरिवाज छोर्ना सेफे निरन्तर आघ लैजैबी कसले पाछसम्म थारु समुदायक पहिचानक लाग मजा हुई ।