रणबहादुर खड्का
दाङको घोराही वा तुलसीपुरको कुनै व्यस्त व्यावसायिक चोकलाई एकछिन गहिरिएर हेरौं। एकातिर, हातहातमा अत्याधुनिक स्मार्ट फोन बोकेका युवापुस्ता तीव्र गतिको इन्टरनेटमार्फत विश्वव्यापी सूचनाको सञ्जालमा जोडिएका छन्। उनीहरू भर्चुअल दुनियाँको अभूतपूर्व क्रान्तिलाई आधुनिक युगको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मान्दै रमाइरहेका छन्।
विश्वको जुनसुकै कुनामा घटेका घटना एकै सेकेन्डमा थाहा पाउनु र डिजिटल प्रणालीमार्फत आर्थिक कारोबार गर्नु आज हाम्रो दैनिकी बनेको छ। तर, त्यही सहरी कोलाहलबाट केही किलोमिटर पर, देउखुरी, लमही वा रामपुरका फराकिला फाँटहरूमा दृश्य बिलकुल फरक र कठोर छ। असारको मध्यतिर, धान रोप्ने चटारोका बीच किसानहरू रासायनिक मल (युरिया र डीएपी) को पर्खाइमा पसिना बगाइरहेका छन्। यो गहिरो विरोधाभासले दाङको मात्र होइन, समग्र पश्चिम नेपालको ऐतिहासिक कृषि अर्थतन्त्र र समष्टिगत आर्थिक संरचनाको एउटा अत्यन्तै गम्भीर प्रश्न उब्जाउँछ ।
के हाम्रो जीवन र अर्थतन्त्रलाई साँच्चिकै चलायमान बनाउने शक्ति भर्खरै उदाएको इन्टरनेट हो, वा शताब्दीयौँ पुराना आधारभूत भौतिक उत्पादनका साधनहरू हुन् ? पछिल्लो समय हामी सूचना प्रविधिको स्वर्णिम युगमा छौँ र इन्टरनेटलाई मानव इतिहासकै सबैभन्दा क्रान्तिकारी आविष्कार मान्ने आम प्रवृत्ति विश्वव्यापी रूपमै हावी छ। तर, आर्थिक इतिहास र संरचनात्मक विकासको निर्मम र प्राज्ञिक विश्लेषण गर्ने हो भने एउटा फरक यथार्थ सतहमा आउँछ।
विगत ५० वर्षमा मानव जातिले डिजिटल क्षेत्रमा चमत्कारिक फड्को मारेको कुरा निर्विवाद सत्य हो, तर मानव जीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा धान्ने, हाम्रो दैनिक अस्तित्वलाई सम्भव बनाउने भौतिक तथा आधारभूत प्रविधिमा त्यस्तो कुनै युगान्तकारी परिवर्तन भएको छैन। आज हामीले उपभोग गरिरहेको दैनिक जीवनका भौतिक सुविधाहरू—हवाइजहाज, मोटरकार, आधुनिक सरसफाइ प्रणाली, र कृषि मल—मुख्यतया १८औं, १९औं र २०औं शताब्दीका महान् आविष्कारहरू हुन्। हामी डिजिटल दुनियाँमा जतिसुकै अगाडि बढे पनि, हाम्रो भौतिक अस्तित्व र आर्थिक उत्पादकत्व तिनै पुराना आविष्कारहरूको बलियो जगमा उभिएको छ ।
यसको सबैभन्दा ज्वलन्त र सान्दर्भिक उदाहरण सन् १९१३ मा जर्मन रसायनशास्त्री फ्रिट्ज हेबरले गरेको रासायनिक मल ९सिन्थेटिक फर्टिलाइजर० को आविष्कारलाई लिन सकिन्छ। यदि त्यो समयमा हावाबाट नाइट्रोजन तानेर युरिया मल बनाउने प्रविधिको विकास नभएको भए, त्यसपछिका दशकहरूमा तीव्र रूपमा बढेको विश्वको जनसंख्यालाई भोकमरीबाट बचाउन असम्भव प्रायः थियो। कृषिको उत्पादकत्व बढाउन र सीमित जमिनबाट असीमित जनसंख्यालाई पाल्न यो आविष्कारले जति ऐतिहासिक योगदान गर्यो, सायद त्यसको तुलनामा आजको इन्टरनेटको भूमिका आधारभूत आवश्यकताको कसीमा फिका पर्न जान्छ।
आज दाङलाई लुम्बिनी प्रदेशको प्रमुख अन्नभण्डार मानिन्छ। यस उपत्यकाका फराकिला फाँटहरूमा हुने धान, तोरी र तरकारीको उत्पादन त्यही एक शताब्दी पुरानो रासायनिक मलको आविष्कारमा पूर्णतः निर्भर छ। तर, विश्वव्यापी बजारको बदलिँदो संरचना र स्रोतको बाँडफाँडमा आएको परिवर्तनले एउटा नयाँ चुनौती खडा गरेको छ। बजारको अधिकांश पुँजी र श्रमशक्ति डिजिटल तथा सेवामुखी क्षेत्रमा केन्द्रित हुँदा, अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्ड मानिएको कृषि क्षेत्रलाई आवश्यक पर्ने आधारभूत उत्पादन सामग्रीको आपूर्ति शृङ्खला कमजोर बन्न पुगेको छ।
एउटा सामान्य कृषकका लागि हातको फोर(जी इन्टरनेटभन्दा खेतमा समयमै उपलब्ध हुने दुई बोरा युरिया मलको सीमान्त उपयोगिता ९ःबचनष्लब िग्तष्ष्तिथ० सयौँ गुणा बढी हुन्छ। आधारभूत भौतिक पूर्वाधार र मलखादको अभावमा उत्पादन घट्दा, त्यसले कृषकको व्यक्तिगत आय मात्र नभई समग्र राष्ट्रिय कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमै गहिरो नकारात्मक असर पार्दछ।
यसको प्रत्यक्ष असर रोजगारी र जनसांख्यिकीय वितरणमा परेको छ। भौतिक उत्पादनको कठोर यथार्थमा भन्दा भर्चुअल र सेवामुखी क्षेत्रको चमकधमकमा आकर्षण बढ्दा, दाङका युवाहरूमा कृषि पेशाप्रति मोहभंग भएको देखिन्छ। युवा जनशक्ति वैदेशिक रोजगारको खोजीमा पलायन हुने क्रम बढ्नु पछाडिको मुख्य आर्थिक कारण नै परम्परागत कृषिले आधुनिक बजारको तुलनामा उचित प्रतिफल दिन नसक्नु हो। इन्टरनेटले विश्वलाई साँघुरो बनाएर उनीहरूलाई बाहिरी दुनियाँको सपना त देखायो, तर आफ्नै माटोमा उभिएर समृद्धिको महल ठड्याउने बलियो आर्थिक आधार भने सुनिश्चित गर्न सकेन।
कुनै पनि बलियो अर्थतन्त्रमा स्थानीय वाणिज्य र बजारको सञ्जाल कृषि उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ। दाङको व्यापारिक वृत्त र उद्योग वाणिज्य क्षेत्रले स्थानीय उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गरी अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन निरन्तर प्रयास गर्दै आएको छ। तर जबसम्म कृषिको जग बलियो हुँदैन, तबसम्म स्थानीय उद्योगहरूले कच्चा पदार्थको अभाव झेलिरहनुपर्छ र हाम्रो व्यावसायिक प्रणाली बाह्य उत्पादनमा निर्भर रहन बाध्य हुन्छ। व्यापारिक सञ्जाल जतिसुकै सुदृढ भए पनि, आधारभूत उत्पादन नै नभएपछि बजारमा पुँजीको चलायमानता ९ऋष्चअगबितष्यल या ऋबउष्तब०ि सुस्त हुन पुग्छ। कृषि उत्पादन घट्दै जाँदा एकातिर खाद्य मुद्रास्फीति ९ँययम क्ष्लाबितष्यल० बढ्छ जसले आम उपभोक्ताको क्रयशक्ति स्वात्तै घटाउँछ, भने अर्कोतिर खाद्यान्न आयातका लागि ठूलो मात्रामा पुँजी बाहिरिँदा समग्र व्यापार घाटा अझ फराकिलो बन्न पुग्छ।
इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधि पक्कै पनि उत्पादकत्व बढाउने र व्यावसायिक सञ्जाल विस्तार गर्ने महत्त्वपूर्ण औजार हुन्। तर, ती आफैँमा अन्तिम उत्पादन होइनन्। मानिसलाई बाँच्नका लागि क्यालोरी चाहिन्छ, डाटा होइन। खेतमा उब्जनी नबढाई, कलकारखाना नचलाई, र भौतिक संरचनाको बलियो विकास नगरी भर्चुअल नेटवर्कको विस्तारले मात्र कुनै पनि समाजको संरचनात्मक रूपान्तरण सम्भव छैन। दीर्घकालीन पुँजी निर्माणको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, जसरी वित्तीय बजारमा गरिने नियमित र प्रणालीगत लगानीले कालान्तरमा ठूलो पुँजी खडा गर्छ, त्यसैगरी अर्थतन्त्रको भौतिक पूर्वाधार—सिँचाइ, मलखाद र यान्त्रीकरण—मा गरिने निरन्तर लगानीले मात्र दिगो आर्थिक प्रतिफल दिन सक्छ।
समग्रमा, दाङ र समग्र लुम्बिनी प्रदेशको दिगो आर्थिक भविष्य सुरक्षित गर्न हामीले हाम्रो आर्थिक दृष्टिकोणलाई यथार्थपरक बनाउनैपर्छ। आजका आधुनिक डिजिटल नवप्रवर्तनहरूले हाम्रा पुराना भौतिक प्रणालीहरूलाई विस्थापित गरेका छैनन्, बरु तिनीहरू पूर्ण रूपमा त्यही भौतिक जगमाथि आश्रित छन् भन्ने कुरा बजारको सिद्धान्तले स्पष्ट पार्छ। बजारको पुँजी र युवा पुस्ताको ऊर्जालाई केवल भर्चुअल विकासको परिधिमा मात्र सीमित नराखी, वास्तविक भौतिक उत्पादकत्व वृद्धि, आपूर्ति शृङ्खलाको सुदृढीकरण र कृषिजन्य पुँजी निर्माणमा केन्द्रित गर्नु नै आजको प्रमुख आर्थिक आवश्यकता हो। स्क्रिनमा झल्किने भर्चुअल तथ्याङ्कभन्दा दाङको उर्वर माटोमा फल्ने सुनौलो धान नै हाम्रो दिगो समृद्धिको असली आधार हो।
(लेखक महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस घोराही दाङका स्नातकोत्तरका बिद्यार्थी हुन । )