परिचय नेपाली काङ्ग्रेस (नेका), लोकतन्त्रको अग्रणी पक्षधर र नेपालका ऐतिहासिक राजनीतिक आन्दोलनहरूको अगुवा पार्टीको रूपमा चिनिन्छ। तर पछिल्लो दशकमा यसले निरन्तर जनाधार गुमाउँदै गएको देखिन्छ। २०७९ सालको संघीय निर्वाचनमा काँग्रेस नेतृत्वमा रहेको गठबन्धनले सबैभन्दा धेरै सिट जिते तापनि, जनमतको हिसाबले पिछडिएको देखियो। यस्तो अवस्थामा नेतृत्वको पुनरावलोकन, सांगठनिक पुनःसंरचना र आगामी निर्वाचनका लागि दीर्घकालीन रणनीति विकास गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ।
१. नेतृत्व परिवर्तनको सन्दर्भ र कारणहरू
नेपाली काङ्ग्रेसमा वर्तमान अध्यक्ष शेरबहादुर देउवाको नेतृत्व २०५२ सालदेखि निरन्तर प्रभावशाली रहेको छ। तर, ५ पटक प्रधानमन्त्री भइसकेको नेताबाट अब नयाँ विचारको अपेक्षा गर्नु चुनौतीपूर्ण भएको ठानिन्छ।
१.१. राजनीतिक प्रदर्शनको समिक्षा २०७४ को निर्वाचन:
काङ्ग्रेसले २३ सिटमात्र जित्यो (पूर्वको तुलनामा ऐतिहासिक गिरावट) २०७९ को निर्वाचन: ८९ सिट जितेको भए तापनि गठबन्धनको कारण; स्वतन्त्र उम्मेदवार र अन्य दलहरूले काँग्रेसको परम्परागत भोट बैंक खाइरहेका छन्।
१.२. युवा नेतृत्वको अभाव:
हालसम्म शीर्ष नेतृत्व वृद्ध पुस्तामै सीमित छ। राष्ट्रिय युवा नीति अनुसार, नेपालमा ६०% जनसंख्या ३० वर्ष मुनिका छन् (जनगणना २०७८)। तर काँग्रेसमा युवा प्रतिनिधित्व नगण्य छ।
१.३. गुटगत राजनीति र असमर्थ पारदर्शिता
नेतृत्व चयनमा खुला प्रतिस्पर्धा नभएर गुट विशेषको प्रभाव रहने गरेको आरोप। पार्टी भित्रको असन्तोष सार्वजनिक हुँदै आएको छ (जस्तै: बीपी विचार समूह, शेखर-गगन समूह)।
२. सम्भावित नेतृत्व विकल्प र असर
२.१. नयाँ पुस्ता (जस्तै: गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा) विचार र व्यवहारमा आधुनिकता, प्रविधि उपयोगमा दक्ष। युवामाझ लोकप्रियता, तर संस्थागत पकड कमजोर।
२.२. मध्य पुस्ता (जस्तै: शेखर कोइराला, विमलेन्द्र निधि) अनुभव र नेतृत्व कौशल दुवैमा सन्तुलन। तर गुटगत समर्थनमा निर्भर।
२.३. नेतृत्व परिवर्तनका सकारात्मक असरहरू संस्थागत पुनरुत्थान, कार्यकर्तामा ऊर्जा। युवापुस्ताको आकर्षण र नयाँ मतदाता तान्न सक्ने क्षमता।
३. आगामी निर्वाचनका लागि रणनीति
३.१. सांगठनिक संरचना सुधार स्थानीय तहमा आत्मनिर्भर इकाइहरू स्थापना। कार्यकर्ता प्रशिक्षण कार्यक्रम, युवा संलग्नता अनिवार्य।
३.२. नीतिगत दृष्टिकोण पुनःनिर्माण रोजगार, शिक्षा, स्वास्थ्य, भ्रष्टाचार नियन्त्रण जस्ता जनतासँग प्रत्यक्ष सरोकार भएका मुद्दा केन्द्रमा राख्ने। ठोस घोषणापत्र, कार्यान्वयन योजना र समयसीमा तोकिएको प्रतिबद्धता।
३.३. चुनावी गठबन्धन रणनीति विवेकपूर्ण गठबन्धन (आदर्शविहीन ‘seat sharing’ ले घाटा हुने)। काँग्रेसको संगठनलाई कमजोर नपार्ने शर्तमा मात्र गठबन्धन कायम राख्ने।
३.४. प्रचार र सञ्चार रणनीति डिजिटल क्याम्पेनिङ: TikTok, Facebook, YouTube, Twitter (X) प्रयोग। Fact-based narrative निर्माण गरी अफवाहविरुद्ध प्रतिकार। दशबुँदे जनसम्बन्ध योजना तयार पार्ने (मसौदा तयार गर्न सकिन्छ यदि चाहनुहुन्छ भने)।
४. सन्दर्भ (Sources & Citations)
1. Central Bureau of Statistics, Nepal (2021). National Population and Housing Census.
2. Election Commission of Nepal (2022). Federal Parliament Election Results.
3. Nepali Congress Official Website: www.nepalicongress.org
4. International Crisis Group (2022). Nepal’s Political Landscape: Between Stability and Uncertainty.
5. The Record Nepal, Onlinekhabar, Setopati – Various political analyses and interviews (2023–2024).
५. निष्कर्ष
नेपाली काङ्ग्रेसको पुनरुत्थान अब विचार र संरचनामा सुधारबिना सम्भव देखिँदैन। नेतृत्व परिवर्तन केवल अनुहारको हेरफेर होइन, यो संस्थागत परिवर्तनको आरम्भ बन्नुपर्छ। यदि काङ्ग्रेसले अबको निर्वाचनलाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्यो भने, फेरि पनि देशको अग्रणी दल बन्ने सम्भावना प्रवल छ। त्यसका लागि दृढ इच्छा शक्ति, स्वच्छ र पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, र नवीन रणनीतिकै खाँचो छ।
(लेखक: नेपाल शिक्षक संघ दाङका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)