यादव गिरी
हाम्रा कक्षाकोठाहरुको कथा धेरै पुरानो छ । कल्पना गर्नुहोस्, पचास वर्ष अघिको एउटा गाउँको स्कुल – एउटा सानो कोठा, जहाँ एउटा कालो बोर्ड, चक र एउटा शिक्षक मात्र हुन्थे ।
विद्यार्थीहरु लामो काठको बेन्चमा बसेर गुरुले लेखेका हरफहरु टिप्थे । यो परम्परागत कक्षाकोठा थियो, जहाँ सिकाइ एक दिशामा बग्थ्यो, शिक्षकबाट विद्यार्थीतिर । यो विधि प्रभावकारी थियो तर सीमित पनि । सबै विद्यार्थीको गति र रुचि एउटै हुँदैनथ्यो तर पाठ्यक्रमले सबैलाई एउटै ढाँचामा बाँधेर राख्थ्यो ।
समय बित्दै गयो र प्रविधिले हाम्रा कक्षाकोठामा प्रवेश ग¥यो । १९९० को दशकमा टेलिभिजन र रेडियोले शैक्षिक सामग्री प्रसारण गर्न थाले । त्यसपछि कम्प्युटर आयो र २००० को दशकमा इन्टरनेटले ढोका खोल्यो । आज, हामी प्रविधि–सञ्चालित कक्षाकोठाको युगमा छौँ । उदाहरणका लागि जापानको एउटा स्कुलमा विद्यार्थीले ट्याब्लेटमा गणितका प्रश्नहरु हल गर्छन् र प्रणालीले तुरुन्तै गल्तीहरु देखाउँछ ।
यो परिवर्तनले सिकाइलाई गतिशील बनाएको छ तर हामीलाई सोध्नुपर्छ – के यो साँच्चै ‘स्मार्ट’ हो ? कक्षाकोठाहरुको यो विकास एउटा लामो र रोचक यात्रा हो । यो कुरालाई बुझ्न हामीले पहिले परम्परागत कक्षाकोठाको चित्र कोर्नुपर्छ त्यसपछि प्रविधिले त्यसलाई कसरी परिवर्तन ग¥योे भनेर हेर्नुपर्छ । यो परिवर्तनले स्मार्ट कक्षाको आधार कसरी बनायो भन्ने कुरा हामी उदाहरणसहित बुझाउनेछ ।
परम्परागत कक्षाकोठा भनेको हाम्रा पुर्खाहरुले प्रयोग गरेको सिकाइको तरिका हो । कल्पना गर्नुहोस्, एउटा सानो कोठा, जहाँ एउटा कालो बोर्ड अगाडि हुन्छ, शिक्षक हातमा चक लिएर उभिन्छन् र विद्यार्थीहरु काठको बेन्चमा बसेर नोट लेख्छन् । नेपालको सन्दर्भमा यो दृश्य अझै पनि हाम्रा गाउँका स्कुलहरुमा देखिन्छ । उदाहरणका लागि, १९७० को दशकमा मेरो हजुरबुबाले म्याग्दीको एउटा स्कुलमा पढाउनुभयो । उहाँसँग एउटा किताब, केही चार्ट र ४० जना विद्यार्थी थिए । सबैले एउटै पाठ सुन्नुपथ्र्याे, चाहे कोही अगाडि होस् वा पछाडि ।
यो तरिकाको फाइदा थियो – यो सरल, सस्तो थियो र शिक्षक नै सिकाइको केन्द्र थिए । तर यसका सीमाहरु पनि थिए । सबै विद्यार्थीको सिकाइ गति एउटै हुँदैन । कोही चाँडै बुझ्थे, कोही ढिलो तर पाठ्यक्रमले सबैलाई एउटै बाटोमा हिँड्न बाध्य बनाउँथ्यो । यो ‘एक–आकार–फिट–सबै’ (यलभ–कष्शभ–ाष्तक–बिि) दृष्टिकोणले धेरै विद्यार्थीलाई पछाडि छोड्थ्यो । समयसँगै प्रविधिले कक्षाकोठामा ढोका ढक्ढकायो । १९६० र १९७० को दशकमा रेडियो र टेलिभिजनले शैक्षिक सामग्री प्रसारण गर्न थाले । नेपालमा पनि ‘रेडियो शिक्षा’ कार्यक्रम सुरु भयो । जहाँ गाउँका शिक्षकले रेडियोबाट पाठ सुनेर विद्यार्थीलाई सिकाउँथे । यो एउटा ठुलो कदम थियो, किनभने यसले परम्परागत किताबको सीमालाई तोड्यो । त्यसपछि १९९० को दशकमा कम्प्युटर आयो ।
काठमाडौंका ठुला स्कुलहरुमा कम्प्युटर ल्याब बन्न थाले । विद्यार्थीहरुले टाइप गर्न र आधारभूत प्रोग्रामिङ सिक्न थाले तर यो प्रविधिको प्रयोग सीमित थियो – यो केवल अतिरिक्त कक्षा जस्तै थियो, मुख्य सिकाइको हिस्सा थिएन । इन्टरनेटको आगमनसँगै भने कुरा बदलियो । २००० को दशकमा इन्टरनेटले विश्वभरका स्रोतहरु कक्षाकोठामा ल्यायो । उदाहरणका लागि, अमेरिकाको एउटा स्कुलमा शिक्षकले युट्युबबाट भिडियो देखाएर जटिल विज्ञानका प्रयोग सिकाउन थाले । नेपालमा पनि सहरका स्कुलहरुले यो बाटो पछ्याउन थाले तर गाउँहरु पछाडि नै रहे ।
अब हामी प्रविधि–सञ्चालित कक्षाकोठाको युगमा छौँ । यो भनेको यस्तो कक्षाकोठा हो जहाँ प्रविधि सिकाइको मुख्य हिस्सा बन्छ । ट्याब्लेट, स्मार्ट बोर्ड र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले कक्षाकोठालाई जीवन्त बनाएका छन् । उदाहरण लिऔँ – भारतको केरलामा एउटा स्कुलले एआई प्रयोग गरेर विद्यार्थीको गणितको कमजोरी पत्ता लगायो । प्रणालीले हरेक विद्यार्थीलाई फरक–फरक अभ्यास दियो र एक वर्षमा उनीहरुको नतिजा १५ प्रतिशतले सुध्रियो । यो प्रविधि–सञ्चालित दृष्टिकोणले सिकाइलाई व्यक्तिगत बनायो । नेपालमा पनि यो सम्भव छ । काठमाडौंको एउटा स्कुलले २०२२ मा स्मार्ट बोर्ड र मोबाइल एप प्रयोग गर्न थाल्यो । शिक्षकले कक्षामा प्रश्न सोध्थे र विद्यार्थीले आफ्नो फोनमा जवाफ लेख्थे ।
प्रणालीले तुरुन्तै नतिजा देखाउँथ्यो र शिक्षकले कसलाई बढी सहयोग चाहिन्छ भनेर बुझ्थे । यो परिवर्तनले कक्षाकोठालाई ‘स्मार्ट’ बनायो – किनभने यो केवल प्रविधिको प्रयोग थिएन, यो सिकाइको प्रभावकारिता बढाउने तरिका थियो । यो परिवर्तन बुझ्न गाह्रो लाग्न सक्छ तर यो सरल छ । परम्परागत कक्षाकोठामा सिकाइ शिक्षक–केन्द्रित थियो – गुरुले जे भन्थे, त्यही सत्य थियो । प्रविधि–सञ्चालित कक्षाकोठामा भने सिकाइ विद्यार्थी–केन्द्रित हुन्छ ।
उदाहरणका लागि, परम्परागत कक्षामा शिक्षकले गणितको सूत्र बोर्डमा लेख्थे र सबैले कपी गर्थे तर प्रविधि–सञ्चालित कक्षामा एआईले हरेक विद्यार्थीलाई उसको स्तर अनुसार सूत्र सिकाउँछ – कोही भिडियो हेर्छन्, कोही खेल खेल्छन् यो फरकले सिकाइलाई लचिलो र समावेशी बनाउँछ । नेपालमा यो विकास ढिलो छ तर असम्भव छैन । हाम्रा गाउँमा अझै परम्परागत कक्षा चल्छन् तर सहरमा प्रविधिको प्रयोग बढ्दै छ । उदाहरणका लागि पोखराको एउटा स्कुलले २०२३ मा डिजिटल कक्षा सुरु ग¥यो, जहाँ विद्यार्थीले ट्याब्लेटमा पाठ पढ्छन् । यो स्मार्ट कक्षाको सुरुवात हो । हाम्रो चुनौती भनेको यो प्रविधिलाई ग्रामीण क्षेत्रमा पु¥याउनु र परम्परासँग जोड्नु हो । यदि हामीले यो गर्न सक्यौँ भने हाम्रा कक्षाकोठा साँच्चै ‘स्मार्ट’ बन्नेछन् ।
स्मार्ट कक्षा भनेको केवल प्रविधिको प्रयोग होइन । यो एउटा यस्तो अवधारणा हो, जहाँ शिक्षण र सिकाइ व्यक्तिगत, प्रभावकारी र समयसापेक्ष हुन्छ । स्मार्ट शिक्षण भनेको शिक्षक र विद्यार्थी बिचको सहकार्य हो, जसलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)ले सशक्त बनाउँछ । एआईले के गर्छ त ? यो एउटा स्मार्ट सहायक जस्तै हो । जसले हरेक विद्यार्थीको सिकाइ शैली बुझ्छ, उनीहरुको कमजोरी पत्ता लगाउँछ र शिक्षकलाई समय बचाउन मद्दत गर्छ ।
काठमाडौंको एउटा निजी स्कुलकी शिक्षक राधाले आफ्नो कक्षामा एआई–आधारित सिकाइ मञ्च प्रयोग गर्न थालिन् । उनले ३० जना विद्यार्थीको कक्षा पढाउँथिन् तर हरेकको गति फरक थियो । एआईले उनलाई प्रत्येक विद्यार्थीको प्रगति देखायो – कोही गणितमा कमजोर थिए, कोही विज्ञानमा अगाडि । राधाले त्यही अनुसार पढाउन थालिन् र एक वर्षमै उनको कक्षाको औसत नतिजा २० प्रतिशतले सुध्रियो । यो हो स्मार्ट शिक्षणको शक्ति – यो प्रविधिमा निर्भर छ तर अन्ततः यो शिक्षकको हातमा हुन्छ ।
एआईबिना स्मार्ट शिक्षण सम्भव छैन किनभने यो डेटा र विश्लेषणमा आधारित हुन्छ । उदाहरणका लागि, एआईले विद्यार्थीको गृहकार्यको ढाँचा हेरेर भन्न सक्छ, ‘यो विद्यार्थी राति १० बजेपछि पढ्दा थाक्छ’ । यस्तो अन्तरदृष्टिले शिक्षकलाई सिकाइ योजना बनाउन सजिलो बनाउँछ । ‘स्मार्ट शिक्षण’ भन्ने शब्द सुन्दा हामीलाई लाग्न सक्छ – यो कुनै नयाँ प्रविधिको कुरा हो तर यो त्यति मात्र होइन । स्मार्ट शिक्षण भनेको शिक्षण र सिकाइको एउटा यस्तो तरिका हो जसले हरेक विद्यार्थीको आवश्यकता बुझ्छ, शिक्षकको समय र ऊर्जालाई प्रभावकारी बनाउँछ र सिकाइलाई रमाइलो र उपयोगी बनाउँछ ।
यो परम्परागत शिक्षणको आधुनिक रुप हो । जहाँ प्रविधि र मानवीय संवेदनशीलता सँगसँगै काम गर्छन् । कल्पना गर्नुहोस् – एउटा कक्षामा ३० जना विद्यार्थी छन् । परम्परागत तरिकामा शिक्षकले सबैलाई एउटै पाठ पढाउँछन् तर कोही अगाडि हुन्छन्, कोही पछाडि । स्मार्ट शिक्षणमा भने हरेक विद्यार्थीलाई उसको स्तर अनुसार सिकाइन्छ, कसरी ? यहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले ठुलो भूमिका खेल्छ । एआईले शिक्षकलाई सहयोग गर्छ – यो एउटा स्मार्ट सहायक जस्तै हो । जसले डेटा विश्लेषण गरेर सिकाइलाई व्यक्तिगत बनाउँछ ।
स्मार्ट शिक्षणको मेरुदण्ड नै एआई हो तर यो किन जरुरी छ भनेर बुझ्नुपर्छ । एआईले शिक्षकलाई यस्ता कुराहरु गर्न सक्ने बनाउँछ, जुन पहिले असम्भव थियो । विद्यार्थीको विश्लेषण ः एआईले हरेक विद्यार्थीको सिकाइ शैली, गति र कमजोरी पत्ता लगाउँछ । समयको बचत ः शिक्षकले गृहकार्य जाँच्न घण्टौँ खर्च गर्नुपर्दैन – एआईले यो काम सेकेन्डमा गर्छ । ललितपुरको एउटा स्कुलकी शिक्षक माया थापाले एआई–आधारित एप प्रयोग गर्न थालिन् । उनको कक्षामा २५ जना विद्यार्थी थिए । एपले हरेक विद्यार्थीको गणितको प्रगति विश्लेषण ग¥यो – कसलाई जोड–घटाउमा समस्या छ, कसलाई गुणनमा । मायाले त्यही अनुसार समूह बनाएर पढाइन् । तीन महिनापछि उनको कक्षाको औसत अङ्क १८ प्रतिशत ले बढ्यो ।
यो सम्भव भयो किनभने एआईले मायालाई डेटा दियो र उनले त्यसलाई उपयोग गरिन् । एआईबिना स्मार्ट शिक्षण अधुरो हुन्छ । किनभने यो डेटा र तत्काल प्रतिक्रियामा आधारित हुन्छ । परम्परागत तरिकामा शिक्षकले सबै विद्यार्थीलाई एउटै नजरले हेर्थे तर एआईले हरेक विद्यार्थीलाई छुट्टै बुझ्छ । उदाहरणका लागि, यदि कुनै विद्यार्थी विज्ञान पढ्न मन पराउँछ तर गणितमा कमजोर छ भने एआईले उसलाई विज्ञानको भिडियो देखाउँछ र गणितको आधारभूत अभ्यास दिन्छ । यो व्यक्तिगत दृष्टिकोण नै स्मार्ट शिक्षणको सार हो ।
एआईको कुरा सुन्दा जटिल लाग्न सक्छ तर यो सरल छ । यो एउटा कम्प्युटर प्रणाली हो । जसले मानिसले जस्तै सोच्छ र सिक्छ । कल्पना गर्नुहोस् – तपाईंको फोनमा भएको ‘स्मार्ट असिस्टेन्ट’ जस्तै, जसले तपाईंको आवाज बुझ्छ । एआईले विद्यार्थीको डेटा (जस्तै, उनीहरुले कति समय पढ्छन्, कुन प्रश्न गलत गर्छन्) हेर्छ र त्यसबाट निष्कर्ष निकाल्छ । भारतको एउटा एडटेक कम्पनी ‘बाइजुज’ ले एआई प्रयोग गरेर लाखौँ विद्यार्थीलाई पढाउँछ । एपले विद्यार्थीको जवाफ हेर्छ र भन्छ, ‘यो बच्चालाई भूगोल बुझ्न गाह्रो छ, उसलाई नक्सा र भिडियो चाहिन्छ’ । शिक्षकले यो जानकारी पाउँछन् र त्यही अनुसार सिकाउँछन् । नेपालमा पनि यस्तो सम्भव छ – यदि हामीले सस्तो र सरल एआई उपकरण प्रयोग ग¥यौँ भने ।
स्मार्ट शिक्षणले विद्यार्थीलाई आफ्नै गतिमा सिक्ने स्वतन्त्रता दिन्छ । शिक्षकको बोझ कम गर्छ र कक्षालाई रमाइलो बनाउँछ । उदाहरणका लागि, पोखराको एउटा स्कुलले एआई–आधारित खेल प्रयोग ग¥यो – विद्यार्थीले प्रश्नको जवाफ दिँदा अङ्क कमाउँथे, नतिजा ? उनीहरुको संलग्नता दोब्बर भयो तर एआईमा निर्भरताको मतलव यो होइन कि शिक्षकको भूमिका सकिन्छ । एआई केवल सहायक हो – सिकाइको भावनात्मक र रचनात्मक पक्ष शिक्षकले नै सम्हाल्छन् । चुनौती भनेको एआईको पहुँच र तालिम हो । नेपालमा धेरै शिक्षकलाई एआई चलाउन आउँदैन र यो महँगो पनि लाग्न सक्छ तर समाधान छ – सस्तो, अफलाइन उपकरण र आधारभूत तालिमले यो सम्भव हुन्छ ।
स्मार्ट शिक्षण भनेको भविष्यको कुरा हो । यो एआईमा निर्भर छ किनभने हामी अब एउटा यस्तो युगमा छौँ, जहाँ सिकाइ व्यक्तिगत र गतिशील हुनुपर्छ । नेपालको सन्दर्भमा यो सुरु भइसकेको छ – जस्तै, काठमाडौंका केही स्कुलले एआई प्रयोग गरेर नतिजा सुधारिरहेका छन् । यदि हामीले यो प्रविधिलाई ग्रामीण क्षेत्रमा पु¥यायौँ भने, हाम्रा कक्षाहरु साँच्चै ‘स्मार्ट’ बन्नेछन् ।