यादव गिरी
साझा उद्देश्य र लक्ष्य आत्मसात गर्दै अघि बढेका संस्थागतलाई माध्ययम बनाउँदै नागरिक उन्नयन, सामाजिक अन्र्तघुलन तथा संस्थागत विकासमा उल्लेख्य भूमिका निर्वाह गर्ने अभिप्राय, मनसाय तथा दृढसङ्कल्पका साथ अझ भन्नु पर्दा आबद्ध सदस्यहरुको विश्वास जित्न सफल एकीकृत समूह संस्थाहरु बदलिँदो समय, परिस्थिति र अवस्था अनुसार कार्यशैली तथा संस्थागत चिन्तनमा परिवर्तन गर्दै अघि बढ्ने चुनौती थपिएको हुन्छ, जत्तिकै आफूलाई परिमार्जित नगर्दा धरापमा पर्ने सम्भावना पनि बढेर गएको हुन्छ । अबको संस्थागत चुनौती भनेकै सर्वस्वीकार्य परिवर्तन आफूमा गर्न सक्नु हो ।
संगठन आफैमा अनुशासित रहन्छ नै । यसको उपादेयता र औचित्य त्यति बेला सावित हुन्छ जति बेला नीति नियमनकारी निकायबाट गरिने नीतिगत जटिलता तथा संस्थागत निरन्तरतामा गरिएको अवरोध सहजतापूर्वक सफल अवतरणमा महङ्खवपूर्ण भूमिका एउटा संस्थाले खेल्न सक्छ । स्वभाविकै रुपमा संस्थाको दायिङ्खव भनेकै कठिन परिस्थितिलाई सहजतामा ल्याउनमा महङ्खवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने हो । संस्थाले खेल्ने भूमिका र निर्वाह गर्ने दायिङ्खवले समग्र संस्थामा आबद्धहरुको भविष्य निर्धारण गरेको हुन्छ । यसैले पनि संस्थागत गतिविधि, संस्थागत आवाज तथा नेतृङ्खवको कार्यशैली एक संस्था सवल, सफल र सशक्त हुनमा महङ्खवपूर्ण मानिन्छ । यद्यपि नेतृङ्खव आफैमा सर्वेसर्वा होइन र पनि नेतृङ्खवको कार्यशैली संस्थाको गरिमा, ओज तथा संस्थाको सामाजिक र राजनीतिक मूल्य निर्धारण गर्नमा सहयोगी बनेको हुन्छ ।
संस्था आफैमा बलियो हुने होइन । यसमा आबद्ध सदस्यहरुको सक्रियता, संस्थाको कार्यप्रणालीगत संरचना, यसले प्रयोग गर्ने प्रविधिको स्तरीकण र संस्थाले संरचना गरेको बाह्य वातावरणले संस्थालाई कता लैजाने र कस्तो बनाउने भन्नेमा महङ्खवपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दछ । संस्थाको सामाजिक ओज अहिलेको अपरिहार्य बनेको छ । सामाजिक ओज कायम गर्न नसकेमा नाम मात्रको संस्था रहनेमा विमति रहँदैन । यहाँ संस्थागत उपस्थितिभन्दा पनि एउटा संस्थालाई कसरी सशक्त बनाउन सकिन्छ भन्ने अहम सवाल हो । तसर्थ, संस्थामा संगठनात्मक व्यवहार महङ्खवपूर्ण रहन जान्छ ।
संगठनात्मक व्यवहार एक बहु–अनुशासनात्मक क्षेत्र हो जसले संगठनभित्रका व्यक्ति, समूह र संरचनाहरुले कसरी यसको समग्र कार्यप्रणालीलाई अन्तरक्रिया र प्रभाव पार्छ भनेर मिहिन ङ्खवरले हेर्ने हो । यो संस्थामा आबद्ध सबैका लागि महङ्खवपूर्ण छ किन कि यसले संस्थाको सफलता र संथागत हितमा महङ्खवपूर्ण प्रभाव पार्ने गर्दछ । संगठनात्मक व्यवहार संगठनमा मानिसहरुले कसरी व्यवहार गर्छन् भन्ने विषय हो । अर्थात यसले व्यक्तिगत समूह र संरचनाले संगठनभित्र व्यवहारमा पार्ने प्रभावको अध्ययन गर्दछ भने संगठनको प्रभावकारिता तथा सुधार गर्नतर्फ भूमिका खेल्दछ ।
संगठनात्मक व्यवहारले मानव मनोवृत्ति, अनुभूति, र व्यवहारको सन्दर्भमा कार्य वातावरणको विशिष्ट सन्दर्भलाई हेर्छ र यसले मनोविज्ञान, सामाजिक मनोविज्ञान, समाजशास्त्र, र मानव विज्ञानबाट योगदानलाई मूर्त रुप दिन्छ । बढ्दो प्रविधिकीकरण र कोभिडपश्चातको कार्य मोड्यालिटीले अब कार्यरतहरुमा जीवन सन्तुलन खोज्न, नैतिक व्यवहार सुधार गर्न मद्दत पु¥याउने गरीे कार्य व्यवस्थापन गर्न अपरिहार्य बनेको छ । तसर्थ संगठनात्मक व्यवहारका स्वीकृत मोडेलहरु माइक्रो, मेसो, र म्याक्रोले तीन तहहरु बिच हुने अन्तरक्रिया र समग्रमा संगठनको कार्यसम्पादन कसरी सुधार गर्ने भनेर सम्बोधन गर्नमा योगदान गर्दछ ।
संगठनात्मक व्यवहार अध्ययन गर्न र यसलाई कार्यस्थलमा लागु गर्न, यसको अन्तिम लक्ष्य बुझ्न पहिले संगठनात्मक व्यवहारलाई बुझ्न आवश्यक छ । विशेष गरी, यदि हाम्रो लक्ष्य संगठनात्मक प्रभावकारिता हो भने, त्यसपछि उठ्ने यी प्रश्नहरु, संगठनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन के गर्न सकिन्छ ? र संगठनात्मक प्रभावकारिता कसरी निर्धारण गर्न सकिन्छ ? को जवाफ, उत्पादकता, कार्य सन्तुष्टि, कार्य प्रदर्शन, कारोबार अभिप्राय, निकासी, प्रेरणा, र कार्यस्थल विचलनजस्ता मनोवृत्ति र व्यवहारहरु समावेश गरी प्रत्येकको स्तर (माइक्रो, मेसो, र म्याक्रो)ले संगठनात्मक कार्य सम्पादनलाई सक्षम पार्न वातावरण सिर्जना गर्न सदस्यहरुलाई मार्गदर्शन गरी प्रभाव पार्न आवश्यक हुन्छ । जुन सांगठनिक व्यवहारबाट मात्र सम्भव देखिन्छ ।
यद्यपि सूक्ष्म व्यक्तिगत स्तरको विश्लेषणको जरो सामाजिक र संगठनात्मक मनोविज्ञानमा रहन्छ । त्यसैले सांगठनिक व्यवहारलाई यसको विविधता, मनोवृत्ति र कार्य सन्तुष्टि, व्यक्तिङ्खव र मूल्यमान्यता, भावना, धारणा र व्यक्तिगत निर्णय तथा प्रेरणाका विभिन्न आयामबाट केलाउन आवश्यक छ ।
विविधता
सांगठनिक व्यवहारको व्यक्तिगत स्तरमा एक स्पष्ट तर अक्सर बिर्सिएको तङ्खव कार्यमा हुने विविधता हो । उमेर, छालाको रँङ, राष्ट्रियता, जाति र लिङ्गजस्ता व्यक्तिगत विशेषताका आधारमा प्रत्येक सदस्य कति फरक छ भनी पहिचान गर्न संगठनमा सहजता विविधताले पार्दछ । साथै जैविक विशेषताहरुमा कार्यकाल, धर्म, यौन झुकाव, र लिङ्ग पहिचान समेत समावेश हुन्छन् ।
यद्यपि लैङ्गिक हिसाबले महिला कर्मचारीहरुमा उल्लेखनीय भेदभाव जारी देखिन्छ । महिलाहरु पुरुष समकक्षीहरुको तुलनामा कम तलव पाउँछन् । यद्यपि उनीहरुले जिम्मेवारी सफलतापूर्वक निर्वाह गरिरहेका हुन्छन् । विविधताको अन्त्यबाटै सांगठनिक अपनङ्खवको अनुभूति हुन्छ । सांगठनिक अपनङ्खवले संस्थालाई बलियो बनाउँदछ ।
काम सन्तुष्टि र काम संलग्नता
रोजगार सन्तुष्टिको एक मनोवृत्ति चरण हो जुन सम्पादित कार्यका सबै घटकहरुको मूल्याङ्कनबाट मात्र सम्भव छ । प्रभावकारी, संज्ञानात्मक र व्यवहारात्मक पक्षहरु समावेश गरी कार्य सन्तुष्टिको चरण मापन गरिन्छ । अधिक्तम कार्य सन्तुष्टिले संस्थालाई प्रगतितर्फ उन्मुख गराउँदै लैजान्छ भने न्यूनतम कार्य सन्तुष्टिले संस्थालाई ओरालोतर्फ लैजाने हो । तसर्थ संगठनात्मक व्यवहारले संस्थाको आवश्यकता चरणको विश्लेषण गर्दै योजना कार्यान्वयनमा सहयोगी हुनमा सहयोग गर्दछ ।
व्यक्तित्व
व्यक्तिङ्खवले व्यक्तिको स्थायी विशेषताहरुलाई प्रतिनिधिङ्खव गर्दछ । यहाँ मुख्य कुरा सहनशीलताको अवधारणा हो । व्यक्तिङ्खवको बहिर्गमन, सहमतता, इमानदारीपन, भावनात्मक स्थिरता र खुलापनले संस्थाको मानक स्थापना गर्नमा सहयोग पु¥याएको हुन्छ । सम्भवतः सकारात्मक र अवसरवादी दृष्टिकोणका कारण इमानदारितामा ज्ञान हुन्छ, भावनात्मक स्थिरतामा कामको सन्तुष्टिको उच्च स्तर र तनावको स्तर कम हुन्छ । सहमतता राम्रो मन पर्नेसँग सम्बन्धित छ र खुलापनले नेतृङ्खव गर्न प्रतिनिधिङ्खव गर्दछ । संस्थागत विकासका लागि यी संस्थाका नेतृङ्खवहरुमा हुनु पर्ने अपरिहार्य तङ्खव हुन् ।
मूल्य र मान्यता
संस्थामा प्रत्यक्ष जोडिएकाहरुको मनोवृत्ति र व्यक्तिङ्खवको पछाडि व्यक्तिगत मूल्य र प्रणालीहरु हुन्छन् । प्रत्यक्ष जोडिएकाहरु प्रत्येकले के हुनु पर्छ र के हुनु हुँदैन भन्नेबारे पहिले नै स्थापित विश्वासको साथ संगठनमा आबद्ध हुन आवश्यक छ । विशेषतः व्यक्तिङ्खव र मूल्यहरु संगठन र संगठनात्मक व्यवहारसँग जोडिएको हुन्छन् ।
पहिले, संगठनहरुसँग व्यक्तिङ्खवको सम्बन्ध मात्र चिन्ताको विषय थियो तर अब व्यवस्थापकहरु संगठनात्मक परिवर्तनलाई अनुकूलन गर्न र संगठनात्मक प्रतिबद्धतामा उच्च रहन व्यक्ति लचिलोपन अपरिहार्य बनेको छ । व्यक्तिमा रहने लचकताले समस्यामा उल्झन होइन सुल्झनमा भूमिका खेलेको हुन्छ । व्यक्तिमा स्थापित मूल्य र मान्यताले संस्थाको कार्य प्रणाली व्यवस्थित गराउनमा सहयोगी भएको हुन्छ । यसैबाट संस्थाको मानक स्थापना हुने हो ।
व्यक्तिगत भिन्नता, प्रभाव, र भावना
व्यक्तिङ्खवले व्यक्तिको भावनालाई निर्देशित गरेको हुन्छ । विशेष गरी, बहिर्गमन र भावनात्मक स्थिरता भएका व्यक्तिङ्खवहरुले आंशिक रुपमा भावनालाई कम वा तीव्र रुपमा अनुभव गर्ने व्यक्तिगत प्रवृत्ति निर्धारण गर्दछ ।
प्रभाव पनि मानिसहरुले अनुभव गर्ने सकारात्मक र नकारात्मक भावनाहरुसँग सम्बन्धित छ । भावना र प्रभावको पारस्परिक सम्बन्ध रहन्छ । भावनाहरु एक विशेष घटनाको कारणले गर्दा हुन्छ, जुन केही क्षण मात्र रहन्छ । भावनाको स्रोतमध्ये एक व्यक्तिङ्खव हो । स्वभाव वा विशेषताले एकतर्फ, व्यक्तिङ्खवसँग सहसम्बन्धलाई असर गर्छ र यसले व्यक्तिलाई अनुमान गर्न सकिने तरिकामा परिस्थितिमा प्रतिक्रिया दिने सम्भावना बढाउँछ। यसबाहेक व्यक्तिङ्खवजस्तै, प्रभावकारी लक्षणहरु समय र सेटिङहरुमा स्थिर सावित भएका हुन्छन् ।
प्रभाव र संगठनात्मक निर्णय बनाउने
सकारात्मक वा नकारात्मक कार्यस्थल परिस्थितिहरुको प्रतिक्रियामा भावनाहरु व्यक्तिगत स्तरमा मात्र नभइ संगठनात्मक स्तरमा रणनीतिक निर्णय प्रक्रियाको सन्दर्भमा पनि परिणाम र व्यवहारलाई असर गर्छ भन्ने कुरालाई देखाउँदछ । प्रभावकारी परिघटनामा ध्यान दिँदै जसले संगठनात्मक घटनाहरुले संगठनात्मक सदस्यहरुको प्रभावकारी प्रतिक्रियाहरु ट्रिगर गर्दछ, जसले संगठनात्मक मनोवृत्ति, अनुभूति र व्यवहारलाई समेत असर गर्छ ।
धारणा र व्यवहार
व्यक्तिङ्खव, भावना र मनोवृत्तिजस्तै, धारणाहरुले पनि कार्यस्थलमा कर्मचारीहरुको व्यवहारलाई प्रभाव पार्छ । धारणा भनेको मानिसहरुले आफ्नो परिवेशलाई अर्थ दिनको लागि संवेदनशील सङ्केतहरुलाई व्यवस्थित र व्याख्या गर्ने तरिका हो । यो समय, काम सेटिङ, सामाजिक सेटिङ, अन्य प्रासङ्गिक कारकहरु जस्तै दिनको समय, वर्षको समय, तापमान, साथै व्यक्तिगत विशेषता, स्वभाव, मनोवृत्ति र मूल्य प्रणालीहरुद्वारा प्रभावित हुन सक्छ ।
वास्ङ्खवमा, एक व्यक्तिको व्यवहार उसको वा वास्तविकताको उसको धारणामा आधारित हुन्छ । धारणाले व्यक्तिगत निर्णय गर्ने क्षमतालाई धेरै प्रभाव पार्छ किनभने व्यक्तिहरुले आफ्नो व्यवहारलाई वास्तविकताको आफ्नो धारणामा आधारित गर्दछ । व्यक्तिको आन्तरिक वा बाह्य व्यवहारको कारणले व्यक्तिहरुले अरुलाई कसरी न्याय गर्छन् भनेर रुपरेखा दिन्छ । जुन धारणाले संस्थागत सवलता निर्माणमा भूमिका खेल्दछ ।
निर्णय लिनेमा सामान्य पूर्वाग्रहहरु
यद्यपि त्यहाँ निर्णय लिने दृष्टिकोणको लागि कुनै उत्तम मोडेल हुँदैन, जुन व्यक्तिहरुले उनीहरुको नतिजालाई अधिक्तम बनाउनको लागि आफैलाई सचेत गराउन सक्छन् । पहिलो, अति आत्मविश्वास पूर्वाग्रह भनेको निर्णयको शुद्धतालाई अति आँकलन गर्ने झुकाव हो । यो प्रायः कमजोर बौद्धिक र पारस्परिक क्षमता भएका व्यक्तिहरु हुन सक्छन् । एङ्करिङ पूर्वाग्रह तब हुन्छ जब व्यक्तिहरुले प्राप्त गरेको पहिलो जानकारीमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ, पछि प्राप्त जानकारीको लागि समायोजन गर्न असफल हुन्छ । उपलब्धता पूर्वाग्रह तब हुन्छ, जब व्यक्तिहरुले सजिलैसँग उपलब्ध जानकारीमा आफ्नो निर्णयलाई आधार बनाउँछन् । पूर्वाग्रही निर्णयले संस्थामा विग्रह ल्याउने हुँदा यसबाट टाढा बस्न आवश्यक हुन्छ ।
निर्णय लिने क्रममा त्रुटिहरु
निर्णय लिने क्रममा अन्य त्रुटिहरुले पूर्वाग्रह र प्रतिबद्धताको वृद्धि समावेश गर्दछ । पूर्वाग्रह भनेको कुनै घटनाको नतिजा पहिले नै भइसकेपछि गलत तरिकाले विश्वास गर्ने प्रवृत्ति हो, जुन निर्णयकर्ताले त्यही नतिजाको सही भविष्यवाणी गरेको हुन्छ । जब व्यक्तिहरुले आफ्ना कार्यहरु र ती परिणामहरुका लागि जिम्मेवार महसुस गर्छन्, तिनीहरु प्रतिबद्धता बढाउँछन् । किनभने तिनीहरुले त्यो विशेष निर्णय गर्न धेरै लगानी गरेका छन् । प्रतिबद्धता बढाउने एउटा समाधान स्पष्ट, कम विकृत प्रतिक्रियाको स्रोत खोज्नु हो ।
प्रेरणा
अन्तिम तर निश्चित रुपमा कम्तिमा महङ्खवपूर्ण व्यक्तिगत स्तरको विषय प्रेरणा हो । अहिलेसम्म छलफल गरिएका प्रत्येक विषयहरु जस्तै, प्रेरणा पनि व्यक्तिगत भिन्नता र परिस्थितिजन्य सन्दर्भबाट प्रभावित हुन्छ । प्रेरणालाई प्रक्रियाको रुपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ जसले व्यक्तिको तीव्रता, दिशा र लक्ष्यमा पुग्ने दृढताको व्याख्या गर्दछ । कार्य प्रेरणालाई प्रायः ऊर्जावान शक्तिको रुपमा हेरिएको छ । जसले रुप, दिशा, तीव्रता र व्यवहारको अवधि निर्धारण गर्दछ । प्रेरणा नै संस्था सवलताको बल हो ।
अन्त्यमा
संगठनात्मक व्यवहार एक गतिशील क्षेत्र हो । जुन आधुनिक कार्यस्थलका चुनौतीहरुलाई सम्बोधन गर्न निरन्तर विकसित हुन्छ । व्यक्तिगत र समूह व्यवहार, नेतृङ्खव, संस्कृति र प्रेरणाको जटिलताहरु बुझेर, संगठनहरुले उत्पादक र सामन्जस्यपूर्ण कार्य वातावरणलाई बढावा दिन सक्छ । द्रुत परिवर्तन र अनिश्चितताको युगमा, संगठनात्मक व्यवहार संगठनात्मक सफलता र कर्मचारी हित प्राप्त गर्नको लागि एक महङ्खवपूर्ण साधन बनेको छ ।