नारायणप्रसाद श्रेष्ठ
मानिसको सफलता उसले निर्वाह गर्ने आचरण र व्यवहारले निर्धारण गरेको हुन्छ । आचरण राम्रो छ तर व्यवहारमा स्वार्थपरक चिन्तनले परिपोषित छ भने उसको हरेक कर्म र व्यवहार गलत प्रमाणित हुनसक्छ । चर्मदृष्टिले हेर्दा राम्रो र सुन्दर भए पनि उसले निर्वाह गर्ने कर्म र व्यवहार गलत मानसिकताले भरिएको पाइन्छ । यस्ता व्यक्तिहरुले जतिसुकै राम्रा काम गरे पनि त्यसभित्र स्वार्थ लुकेको प्रमाणित हुन गई त्यसको परिणाम गलत हुनसक्छ ।
कुरा र व्यवहारमा फरकपन वा कर्म र व्यवहारमा फरक हुने गरी स्वभावमा स्वार्थ, दृष्टिकोणमा क्रुरता देखाउने आचरणले मानिस कहिल्यै सक्षम र आदर्श चिन्तक बन्नसक्दैन । तसर्थ, यस्तो प्रवृत्तिमा देखिने गलत मनसायलाई हटाउन प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो आचरण र व्यवहारमा शुद्धता प्रकट गर्न सक्नुपर्छ । प्रवृत्तिमा देखिने नकारात्मक प्रभावलाई सच्याउँदै आदर्श चिन्तक बन्न उत्प्रेरित बन्नु पर्छ । कर्म र व्यवहार देखावटी र बनावटी नभई यथार्थमा आधारित सत्यसँँग मेल खाने हुनुपर्छ ।
आनी, बानी, व्यहोरा र स्वभावमा आचरणयुक्त निःस्वार्थपनको भाव झल्किनुपर्छ । तब मात्र जीवनको उद्देश्य र कर्मले सार्थकता पाउने सम्भव हुन्छ । अन्यथा विकृति र विसंगतिले ऊ स्वयम्को आचरण मात्र होइन समाज र वातावरण पनि धमिलिने अवस्था रहन्छ । त्यसैले यस्तो प्रवृत्तिलाई समयमै निराकरण गर्नतर्फ प्रत्येक सचेत आत्माले कर्म र व्यवहार गर्ने गराउनु पर्छ ।
मानव सोच र चिन्तन गिलो माटोसरह नरम र कमलो हुन्छ । यो जता लगायो उतै दौडिरहन्छ । जसरी समयले आफ्नो गतिलाई गतिशील बनाइरहेको हुन्छ, त्यसरी नै सोच र चिन्तनले पनि विचारलाई गतिशील बनाइरहेको हुन्छ । कहिले राम्रो र कहिले नराम्रो गरी बगिरहने चिन्तनलाई यदि समयमै फिल्टर गर्न सकिएन भने त्यहाँ विकृतिको जम्मा हुन पुग्छ । यही विकृतिले मानवीय आचरण र व्यवहारमा स्वार्थपन ल्याई प्रवृत्ति गलत मार्गमा धकेलिन पुग्छ ।
मानिसको मन र भावना प्राप्तिको विषयभित्र गुज्रने स्थिति आउँछ । यसरी जब प्राप्ति नै सबै हो भन्ने मानसिकता जागृत हुन्छ तब त्यहाँ उसको हरेक दृष्टिकोण, सोचाइ र व्यवहारमा पनि सोही अनुरुप परिचालन भई संस्कृति र संस्कारमा नै आँच पुग्ने स्थिति जन्मन पुग्छ । तसर्थ, सकारात्मक चिन्तनका साथ विचारलाई परिस्कृत गर्दै प्रवृत्तिमा सुधार ल्याउन प्रत्येक व्यक्ति स्वयम् जिम्मेवार हुनुपर्छ । संस्कार र संस्कृतिमा आचरणयुक्त व्यवहार प्रदर्शन गरी नयाँ पिढीको लागि नयाँ दर्शनसहितको असल आचरणयुक्त प्रवृत्तिको उजागर गर्नसक्ने इच्छाशक्ति बढाउनु पर्छ ।
जहाँ उत्तम संस्कार हुन्छ त्यहीँ गिलो माटोसरी मानवीय चेतनामा सकारात्मक बिज उम्रन थाल्छ । जहाँको संस्कार र व्यवहारमा कठोरपन अनुभूति हुन्छ, त्यहाँ मानवीय चेतनाले देखाउने आचरण र व्यवहारमा पनि गलत प्रवृत्तिको भाव झल्कन पुग्छ । त्यसैले भड्किरहने मानवीय चञ्चलतालाई एकाग्र बनाउन र प्रवृत्तिमा सकारात्मक भाव जगाउन विचारलाई कुमाले दाइले माटोका भाँडोलाई आगोको तापमा पोलि बलियो बनाएझैँ गरी विचार र चिन्तनलाई दृढ र निश्चित गन्तव्य निर्धारण गर्न सक्नुपर्छ ।
भइरहेको संस्कृति र संस्कारलाई सर्वजन हिताय अनुरुप कर्म र व्यवहार गर्नुपर्छ । ता कि भविष्यमा हुने कुनै पनि दुर्घटना नआओस् । त्यसैले जस्तोसुकै परिस्थितिको सामना गर्नुपरे पनि कत्ति पनि विचलित नभई मनलाई दृढ र संकल्परत बनाउनु पर्छ । आफू र भावी पिढीको भविष्यप्रति चिन्तित बन्नु पर्छ । ‘सन्तोषं परम सुखम्, असन्तोषम परम दुःखं’ त्यसै भनिएको होइन । जहाँ सन्तोष छ त्यहाँ आनन्द छ, जहाँ आनन्द छ त्यहाँ शान्ति र समृद्धि छ । शान्ति र समृद्धि सबैको चाहना पनि हो ।
त्यसैले बगिरहने गंगारुपी मनलाई भौतिक आशक्तितर्फ होइन आध्यात्मिक सत्यको यथार्थ धरातलमा आफूलाई उभ्याउन सक्नुपर्छ । उर्लँदो खहरे होस् या हावा हुरीको बलियो झोक्का किन नहोस्, मनलाई स्वच्छ र पवित्र राखी भौतिक सुख र विलाषीले असर नगर्ने गरी दृढ र संकल्परत रहनुपर्छ । श्रद्धा र विश्वासका साथ अघि बढ्ने निश्चिन्त आत्मा बन्न सक्नु पर्छ । विधिको विधानअनुसार चलिरहने गतिशीलतालाई स्वीकारी आफूले निर्वाह गर्नुपर्ने कर्म र व्यवहारमा निःस्वार्थपन झल्काउन सक्नुपर्छ ।
मनभित्र लुकेको स्वार्थलाई परित्याग गर्नुपर्छ । मनको दैलो उघारी कर्म र व्यवहारमा निखारपन ल्याउनु पर्छ । विधिको विधान वैज्ञानिक रुप पनि हो । जसलाई आध्यात्मिक सत्यले पनि स्वीकारेको छ । त्यसको पहिचान गर्न सक्नुपर्छ । विधिको शासन हिजो पनि थियो आज पनि छ र भोलि पनि भइरहने छ । फरक यत्ति हो, विधिको विधान अनुशासासित र मर्यादिनअनुकूल प्रतिपादन भयो या भएन ? निःस्वार्थ रुपले विधिसम्मत भयो या भएन ?
उँखुको विशेषता भनेको गुलियोपन हो । भेली उँखुबाट उत्पादन भएको हुन्छ । यो जताबाट चाटे पनि गुलियो नै हुन्छ । गुलियो बाहेक यसभित्र अरु केही हुँदैन । त्यसैले बुझ्नुपर्ने के हो भने, भेली कसरी बन्छ ? यो विधि हो भने यसबाट निस्कने परिणामलाई स्वीकार्नु विधानसम्मत कर्म हो । प्रार्थाना जसरी गरे पनि हुन्छ । विस्तारै बोलेर वा आवाज निकालेर आराधना गर्न सकिन्छ । जब साधनाको कुरा आउँछ त्यहाँ विधिपूर्वक गर्नुपर्छ ।
वास्तवमा प्रार्थानालाई विधिसम्मत साधनायुक्त गरिनु भनेको विधानसम्मत मानिनु हो । तसर्थ, भौतिक आडम्बर र विलासिताभित्र हुर्केको चञ्चल मनलाई मनभित्र रहेको सत्यको दैलो उघारी यथार्थभित्र परिचालन हुने चिन्तन गर्नुपर्छ । निःस्वार्थ रुपले कर्म र व्यवहार गर्ने अवसरको सिर्जना गरिरहनुपर्छ । विचारलाई बुद्धि र विवेकले परिमार्जित गर्दै निःस्वार्थ रुपले कर्म र व्यवहार गरिनुपर्छ । जहाँ पवित्र मनले स्वच्छतालाई अँगाली अघि बढ्ने संकल्प हुन्छ त्यहाँ सकारात्मक भाव र चिन्तनको उदय हुन पुग्छ । भाव र चिन्तनमा बलियो आधार तयार हुन पुग्छ ।
त्यसैले मनको सुन्दरतालाई पहिचान गरी प्रवृत्तिमा सकारात्मक भाव जागृत हुने कर्म गर्नुपर्छ । शान्ति खोज्न धेरै ठाउँमा भौँतारिनु पर्दैन । केवल आफूभित्र रहेको इच्छाशक्ति र संकल्पलाई पहिचान गर्न सक्नुपर्छ । मानव अन्तरनिहित स्वच्छता तथा विचारलाई मनको पवित्र धागोमा गाँस्दै सूक्ष्म स्वरुप रहेको मनको सक्कलीपनलाई पहिचान गर्न सक्नुपर्छ । ‘मन चङ्गा त कठौतीमा गंगा’ त्यसै भनिएको होइन ।
यसभित्र पनि धेरै सत्यता लुकेको छ । तसर्थ, यस कुरालाई मध्यनजर गर्दै प्रत्येक वर्ग, क्षेत्र र व्यक्तिमा देखिने विकृति र प्रवृत्तिले पार्ने असरलाई मनको तराजुमा तौलिई आफूभित्रको पवित्र धारणाले परास्त गर्दै अघि बढ्ने संकल्प गर्नुपर्छ । जहाँ स्वच्छ र पवित्र विचारधारा प्रवाह हुन्छ, त्यहाँ शान्ति नै शान्ति हुन्छ । प्रवृत्तिमा सकारात्मक भाव जागृत हुन्छ ।
त्यसैले मनको पवित्र गंगामा बगिरहने समय र त्यस समयले दिन खोजेको सन्देशलाई ग्रहण गर्दै प्रेम र सद्भावपूर्ण जीवनशैली अपनाउनु पर्छ । स्वच्छता र पवित्र विचार आनन्दको सागर हो, जहाँ रोग, भोक र चाहनासँगै आत्मसन्तुष्टिको अनुभूति हुने परिस्थिति आउँछ । त्यस समयलाई चिन्न र बुझ्नु पर्छ । त्यहीँ आएर विचारमा स्वच्छता प्रतिपादन गर्नु गराउनु पर्छ ।
पवित्र मनले संकल्प गरेको शुद्ध आचरणले प्रवृत्तिमा सुधार गर्नु नै पवित्र धारणातर्फ आकृष्ट हुनु हो भन्ने ठानी समयले दिएको अवसरलाई सुनौलो भविष्यको आधारस्तम्भ तयार गर्न, प्रवृत्तिमा सकारात्म भाव जागृत गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ । समयले यही खोजिरहेको छ, चेतना भया ।