अनिता अधिकारी
अप्रत्याशित रुपमा आएको हिमपहिरोले प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पु¥याएको छ । केही समयअघिसम्म सामान्य रुपमा चलिरहेको जनजीवन एकाएक आएको प्राकृतिक विपत्तिपछि अस्तव्यस्त बनेको छ । घरपरिवार, आफन्त र छिमेकीसँगै रहेका मानिसहरु क्षणभरमै बेपत्ता भएपछि अहिले प्रभावित परिवारहरु आफ्ना प्रियजनको खोजीमा छन् ।
विपत्तिको भयावहता बढ्दै जाँदा कतिपय परिवारले आफ्ना सदस्यहरुलाई गुमाएका छन् भने कतिपय अझै बेपत्ताको अवस्थामा रहेका छन् । बेपत्ता भएकाहरुको खोजी जारी रहे पनि धेरै परिवारले आफ्ना मानिसको अवस्था पत्ता लगाउन सकेका छैनन् । आफ्ना मान्छे जीवित छन् कि छैनन् भन्ने निश्चित जानकारी नहुँदा परिवारजन गम्भीर अन्योल र पीडामा छन् ।
कतिपयका लागि सबैभन्दा कठिन अवस्था भनेको आफ्ना मानिसको न कुनै खबर पाउनु हो, न उनीहरुको शव नै फेला पर्नु । खोजीका क्रममा कतैबाट कुनै सूचना आउला कि भन्ने आशामा दिन बितिरहेका छन् । कोही सुरक्षित स्थानमा पुगेका होलान् कि, कतैबाट सम्पर्कमा आउलान् कि भन्ने आशा पनि परिवारका सदस्यहरुले पूर्ण रुपमा छोड्न सकेका छैनन् ।
तर समय बित्दै जाँदा खोजीको पर्खाइ झन् कठिन बन्दै गएको छ । आफ्नै परिवारको सदस्यको अवस्था थाहा नपाउनु र कुनै स्पष्ट जानकारी नहुनु पीडित परिवारका लागि सामान्य क्षतिभन्दा धेरै गम्भीर मानसिक पीडा बनेको छ । यसैबीच, लामो समयसम्म शव फेला नपरेका केही व्यक्तिका परिवारले धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराअनुसार कुशको प्रतीकात्मक शव बनाएर अन्त्येष्टि गर्नुपर्ने अवस्था समेत आएको छ ।
वास्तविक शव प्राप्त नभएपछि कुशको प्रतीकात्मक शरीर बनाएर अन्तिम संस्कारका प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने यो परिस्थिति प्रभावित परिवारका लागि अत्यन्त कठिन बनेको छ । आफ्नै मानिसको वास्तविक शवसमेत अन्तिमपटक देख्न नपाउनु, अन्तिम दर्शन गर्न नपाउनु र अन्ततः कुशको प्रतीकात्मक शव बनाएर मलामी जानुपर्ने अवस्था सामान्य पीडा होइन ।
परिवारले आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कार गर्नुपरेको छ, तर उनीहरुको मनमा भने अझै पनि धेरै प्रश्नहरु बाँकी छन् । आफ्ना मानिस वास्तवमै कहाँ छन्, के भयो र कुन अवस्थामा छन् भन्ने उत्तर नपाउँदा पनि अन्तिम संस्कारका प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने बाध्यता परेको छ । यस्तो अवस्थामा कुशको लास बनाएर अन्त्येष्टि गर्नु केवल एउटा धार्मिक विधि पूरा गर्नु मात्र होइन, आफ्नै मानिसको वास्तविक शवसमेत फेला नपाएको पीडाबिच कठोर परिस्थितिलाई स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था पनि हो ।
अन्तिम संस्कारको समयमा परिवारका सदस्यका मनमा अनेकौँ भावना र प्रश्नहरु उठ्नु स्वाभाविक छ । कतैबाट आफ्नो मान्छे फर्केर आउने सम्भावना समाप्त भएको पूर्ण विश्वास गर्न नसक्दा पनि परम्परा र परिस्थितिका कारण अन्तिम संस्कार गर्नुपर्ने अवस्था पीडादायी बनेको छ । हिमपहिरोको यो घटनाले केवल घर र संरचनामा क्षति पु¥याएको छैन । यसले कैयौँ परिवारको जीवनको दिशा नै परिवर्तन गरिदिएको छ ।
कतिपयले आफ्ना परिवारका एकभन्दा बढी सदस्य गुमाएका छन् भने कतिपय अझै बेपत्ता आफन्तको खोजीमा रहेका छन् । आफ्नो परिवारका सदस्य जीवित छन् कि छैनन् भन्ने सामान्य जानकारीसमेत नपाउँदा प्रभावित परिवारका लागि हरेक दिन कठिन बन्दै गएको छ । विपत्तिपछि सुरक्षित स्थानमा रहेका व्यक्तिहरु पनि आफ्ना आफन्तको खोजी तथा घटनाको जानकारी लिने प्रयासमा छन् । फोन सम्पर्क नहुनु, प्रतिकूल भौगोलिक अवस्था र विपत्तिले प्रभावित क्षेत्रसम्म पुग्न कठिनाइ हुँदा खोजी कार्य थप चुनौतीपूर्ण बन्ने गरेको छ ।
एकातर्फ खोजी तथा उद्धारको प्रयास जारी रहँदा अर्कोतर्फ पीडित परिवारले आफ्ना प्रियजनको पर्खाइ गरिरहेका छन् । कतिपयले आशा कायम राखेका छन् भने कतिपयले शवसमेत फेला नपाएपछि धार्मिक परम्पराअनुसार कुशको प्रतीकात्मक शव बनाएर अन्तिम संस्कार गर्नुपरेको छ । प्राकृतिक विपत्तिको सबैभन्दा कठोर पक्ष यही हो– भौतिक सम्पत्ति गुमाउनुका साथै मानिसले आफ्ना सबैभन्दा प्रिय व्यक्तिहरु पनि गुमाउनुपर्छ । घर फेरि निर्माण गर्न सकिएला, भत्किएका संरचना पुनःनिर्माण हुन सक्लान्, तर गुमाएका आफन्तको स्थान कसैले लिन सक्दैन ।
अझ पीडादायी कुरा त आफ्नै मानिसको मृत्युको स्पष्ट प्रमाण वा शवसमेत नपाउनु हो । न उनीहरुको सासको कुनै खबर हुन्छ, न शव नै भेटिन्छ । यस्तो अवस्थामा परिवारले आशा र यथार्थबिच लामो समय बिताउनुपर्छ । अनि परिस्थितिले जब अन्तिम संस्कार गर्न बाध्य बनाउँछ, त्यतिबेला वास्तविक शरीरको सट्टा कुशको प्रतीकात्मक लास बनाएर अन्त्येष्टि गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।
यो केवल एउटा विपत्तिको समाचार होइन, आफ्ना मानिसको खोजीमा रहेका परिवारको यथार्थ हो । न आफ्नाको सासको खबर पाउनु, न लास नै भेटिनु र अन्ततः कुशको प्रतीकात्मक लास बनाएर अन्त्येष्टि गर्नुपर्ने अवस्था—यस्तो कठिन र अप्रत्याशित समय प्रभावित परिवारहरुले भोगिरहेका छन् । विपत्तिबाट प्रभावित सबै परिवारले आफ्ना हराएका मानिसको अवस्था स्पष्ट रुपमा थाहा पाउन सकून् र यस्तो पीडादायी परिस्थिति भविष्यमा कसैले भोग्न नपरोस् भन्ने कामना गर्नुबाहेक अहिले शब्दहरु पनि अपर्याप्त देखिन्छन् ।